Editor Posts footer ads

PRE-BOARD EXAMINATION (2024-25) CLASS : XII SUBJECT : POLITICAL SCIENCE (028) MORNING AND EVENING SHIFT

PRE-BOARD EXAMINATION (2024-25) CLASS : XII SUBJECT : POLITICAL SCIENCE (028) MORNING AND EVENING SHIFT


MORNING SHIFT


PRE-BOARD EXAMINATION (2024-25)

CLASS: XII

SUBJECT: POLITICAL SCIENCE (028)

เค–ंเคก-A (1x12-12 เค…ंเค•)


เคช्เคฐเคถ्เคจ เคธंเค–्เคฏा 1 เคธे 12 เคคเค• เคฌเคนुเคตिเค•เคฒ्เคชीเคฏ เคช्เคฐเคถ्เคจ เคนैं เค”เคฐ เคช्เคฐเคค्เคฏेเค• เคช्เคฐเคถ्เคจ 1 เค…ंเค• เค•ा เคนै।


1. เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เคฌाเคฐे เคฎें เคจिเคฎ्เคจ เคฎें เค•ौเคจเคธा เค•เคฅเคจ เคธเคนी เคจเคนीं เคนै?

(a) เคญाเคฐเคค เคฎें เคชเคนเคฒी เคฌाเคฐ เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•ा เค‰เคฆเคฏ 1989 เคฎें เคนुเค† 'เคฅा।

(b) เคญाเคฐเคค เคฎें เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคฎें เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคœเคจเคคांเคค्เคฐिเค• เค—เค เคฌंเคงเคจ เค•ी เคธเคฐเค•ाเคฐ เคนै।

(c) เคญाเคฐเคค เคฎें เค…เคญी เคคเค• เคฐाเคœ्เคฏों เคฎें เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฆेเค–เคจे เค•ो เคจเคนीं เคฎिเคฒी เคนै। 

(d) เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•े เคธिเคฆ्เคงांเคคों เค•े เค…เคงिเค• เคจเคœเคฆीเค• เคนै।


2. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคช्เคฐเคถ्เคจ เคฎें เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค•े เคฌाเคฆ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคฆिเคฏा เค—เคฏा เคนै। เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคตिเค•เคฒ्เคชों เคฎें เคธे เคธเคนी เค‰เคค्เคคเคฐ เคšुเคจिเค:

เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A): 1960 เค•ा เคฆเคถเค• เคญाเคฐเคค เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เค–เคคเคฐเคจाเค• เคฆเคถเค• เคฎाเคจा เคœाเคคा เคนै।

เค•ाเคฐเคฃ (R): 1964 เคฎें เคญाเคฐเคค เค•े เคช्เคฐเคงाเคจเคฎंเคค्เคฐी เคชंเคกिเคค เคจेเคนเคฐु เค•ी เค…เคธाเคฎเคฏिเค• เคฎृเคค्เคฏु เคนो เค—เคฏी เคฅी।

เคตिเค•เคฒ्เคชः

(a) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคฆोเคจों เคธเคนी เคนैं เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R), เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค•ी เคธเคนी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เคนै।

(b) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคฆोเคจों เคธเคนी เคนैं เคชเคฐเคจ्เคคु เค•ाเคฐเคฃ (R), เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค•ी เคธเคนी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เคจเคนीं เคนै। 

(c) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เคธเคนी เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•ाเคฐเคฃ (R) เค—เคฒเคค เคนै।

(d) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค—เคฒเคค เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคธเคนी เคนै।


3. เค•ॉเคฒเคฎ 'เค…' เคฎें เคฆिเค เค—เค เคถเคฌ्เคฆों เค•ो เค•ॉเคฒเคฎ 'เคฌ' เคฎें เคฆिเค เค—เค เคธเคนी เค…เคฐ्เคฅ เคธे เคฎिเคฒाเคं เค”เคฐ เค‰เคšिเคค เค‰เคค्เคคเคฐ เค•े เคฐूเคช เคฎें เค‰เคชเคฏुเค•्เคค เค•ोเคก เคšुเคจिเค :

เค•ॉเคฒเคฎ 'เค…'           เค•ॉเคฒเคฎ 'เคฌ'

I เคจाเคŸो                        (i)เคฆोเคจों เค–ेเคฎों เคธे เคฆूเคฐी

II เคตाเคฐเคธा เคชैเค•्เคŸ              (ii) เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा เคฎें เคธเคฎเคœाเคตाเคฆ เค•ो เคฐोเค•เคจा

III เคธिเคฏเคŸो                    (iii) เคชूंเคœीเคตाเคฆी เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐा เค•ो เคซैเคฒाเคจा

IV เค—ुเคŸเคจिเคฐเคชेเค•्เคท เค†ंเคฆोเคฒเคจ  (iv) เคธเคฎाเคœเคตाเคฆी เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐा เค•ो เคซैเคฒाเคจा

เค•ूเคŸ :

(a) I-iii, II-ั–, III-iv, IV-ii

(b) I-iv, II-iii, III-i, IV-ii

(c) I-iii, II-ii, III-iv, IV-i

(d) I-iii, I-iv. III-ii, IV-i 


4. เคจเคต เค‰เคฆाเคฐเคตाเคฆी เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ा เคตिเคฐोเคง เค•ौเคจ-เคธा เคฎंเคš เค•เคฐเคคा เคนै?

(a) เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜

(b) เคตिเคถ्เคฏ เคต्เคฏाเคชเคฐ เคธंเค—เค เคจ

(c) เคตिเคถ्เคต เคฌैंเค•

(d) เคตिเคถ्เคต เคธाเคฎाเคœिเค• เคฎंเคš 


5. เคจीเคšे เคฆो เค•เคฅเคจ เคฆिเค เค—เค เคนैं।

เค•เคฅเคจ 1: เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ी เคชเคฐंเคชเคฐाเค—เคค เคงाเคฐเคฃा เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคเค• เคฆेเคถ เค•ी เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ो เค–เคคเคฐा। เค‰เคธ เคฆेเคถ เค•ी เคธीเคฎा เค•े เคฌाเคนเคฐ เคธे เคœ्เคฏाเคฆा เคนोเคคा เคนै।

เค•เคฅเคจ II: เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคธเคฎเคฏ เคฎें เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ी เค—ैเคฐ เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เค…เคตเคงाเคฐเคฃा เค…เคงिเค• เคฎเคนเคค्เคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนोเคคी เคœा เคฐเคนी เคนै। เค‰เคชเคฐोเค•्เคค เค•เคฅเคจों เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคตिเค•เคฒ्เคชों เคฎें เคธे เคธे เคธเคนी เค‰เคค्เคคเคฐ เคšुเคจिเค :

(a) เค•เคฅเคจ । เค”เคฐ เค•เคฅเคจ ।। เคฆोเคจों เคธเคค्เคฏ เคนैं। 

(b) เค•เคฅเคจ । เค”เคฐ เค•เคฅเคจ II เคฆोเคจों เค…เคธเคค्เคฏ เคนैं।

(c) เค•เคฅเคจ । เคธเคค्เคฏ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•เคฅเคจ II เค…เคธเคค्เคฏ เคนै।

(d) เค•เคฅเคจ । เค…เคธเคค्เคฏ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•เคฅเคจ ।। เคธเคค्เคฏ เคนै।


6. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เค˜เคŸเคจाเค“ं เค•ो เค‰เคจเค•े เค—เค เคจ เค•े เค•ाเคฒाเคจुเค•्เคฐเคฎिเค• เค•्เคฐเคฎ เคฎें เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅिเคค เค•ोเคœिเค:

(i) เคญाเคฐเคค เคฆ्เคตाเคฐा เคชเคนเคฒा เคชเคฐเคฎाเคฃु เคชเคฐीเค•्เคทเคฃ।

(ii) เคญाเคฐเคค เคšीเคจ เคธीเคฎा เคตिเคตाเคฆ।

(iii) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค•ा เคจเคฏे เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เค•े เคฐूเคช เคฎें เค‰เคฆเคฏ।

(iv) เคญाเคฐเคค-เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคธिเคจ्เคงु เคจเคฆी เคœเคฒ เคธเคฎเคौเคคा।

เคธเคนी เคตिเค•เคฒ्เคช เคšुเคจिเค।

(a) (ii), (iii), (iv), (i)

(b) (ii), (iv), (i), (iii)

(c) (iv), (ii), (iii), (i) 

(d) (iii), (i), (ii), (iv)


7. เคฎंเคกเคฒ เค†เคฏोเค— เคจे เคชिเค›เคก़ा เคตเคฐ्เค— เค•े เคฒिเค เคธเคฐเค•ाเคฐी เคจौเค•เคฐिเคฏों เคฎें...........เคช्เคฐเคคिเคถเคค เค†เคฐเค•्เคทเคฃ เค•ी เคธिเคซाเคฐिเคถ เค•ी เคฅी। 

(a) 27 

(b) 17

(c) 25

(d) 15


8. เค—เคฒเคค เคœोเคก़ी เค•ो เคชเคนเคšाเคจिเค เค”เคฐ เคฒिเค–िเค :

(a) เคช्เคฐिเคตी เคชเคฐ्เคธ เค•ी เคธเคฎाเคช्เคคि - เคถ्เคฐी เคฒाเคฒ เคฌเคนाเคฆुเคฐ เคถाเคธ्เคค्เคฐी 

(b) เค†เคงुเคจिเค• เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เค•े เคจिเคฐ्เคฎाเคคा - เคถ्เคฐी เคเคธ. เคจिเคœเคฒिंเค—เคช्เคชा

(c) เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เคช्เคฐเคค्เคฏाเคถी เค•े เคฐूเคช เคฎें เคฐाเคท्เคŸ्เคฐเคชเคคि เคชเคฆ เคชเคฐ เคšเคฏเคจ - เคถ्เคฐी เคตी.เคตी. เค—िเคฐी

(d) เค•ांเค—्เคฐेเคธ เคฎें เคฏुเคตाเค“ं เค•ी เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เค•ी เคตเค•ाเคฒเคค - เคถ्เคฐी เค•े. เค•ाเคฎเคฐाเคœ


9. เคชंเคกिเคค เคจेเคนเคฐू เค•े เค–िเคฒाเคซ เคชเคนเคฒी เคฌाเคฐ เค…เคตिเคถ्เคตाเคธ เคช्เคฐเคธ्เคคाเคต เคธंเคธเคฆ เคฎें เค•เคฌ เค†เคฏा?

(a) เคญाเคฐเคค เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคœเคฒ เคธเคฎเคौเคคे เค•े เคฌाเคฆ

(b) เคฆเคฒाเคˆ เคฒाเคฎा เค•े เคญाเคฐเคค เค†เคจे เค•े เคฌाเคฆ

(c) เคญाเคฐเคค เคšीเคจ เคธीเคฎा เคตिเคตाเคฆ เค•े เคฌाเคฆ 

(d) เคชเคนเคฒे เค—ुเคŸเคจिเคฐเคชेเค•्เคท เคธเคฎ्เคฎेเคฒเคจ เค•े เคฌाเคฆ


10. เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เคฌाเคฐे เคฎें เคจीเคšे เคฆिเคฏा เค—เคฏा เค•ौเคจ เคธा เค•เคฅเคจ เค—เคฒเคค เคนै।

(a) เคญाเคฐเคค เคจे เค…เคญी เคคเค• เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ो เคจเคนीं เค…เคชเคจाเคฏा เคนै। 

(b) เค†เคฆिเคตाเคธी เคธเคฎाเคœ เคชเคฐ เค…เคญी เคคเค• เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ा เค…เคงिเค• เคช्เคฐเคญाเคต เคจเคนीं เคชเคก़ा เคนै।

(c) เคคเค•เคจीเค• เคจे เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ो เคซैเคฒाเคจे เคฎें เคฌเคนुเคค เค…เคนเคฎ् เคญूเคฎिเค•ा เคจिเคญाเคˆ เคนै।

(d) เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ा เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคชเคฐ เคญी เคช्เคฐเคคिเค•ूเคฒ เคช्เคฐเคญाเคต เคชเคก़ा เคนै।


11.________เค†เคคंเค•เคตाเคฆ เค•ा เคฎुเค–्เคฏ เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏ เคนोเคคा เคนै:

(a) เคฒोเค—ों เคฎें เคญเคฏ เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เค•เคฐเคจा 

(b) เคœเคจเคธंเค–्เคฏा เค•เคฎ เค•เคฐเคจा

(c) เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เค–िเคฒाเคซ เค…เคธเคนเคฎเคคि เคฆเคฐ्เคœ เค•เคฐเคตाเคจा

(d) เคฒोเค—ों เค•ो เคธुเคฐเค•्เคทा เค•े เคช्เคฐเคคि เคธเคšेเคค เค•เคฐเคจा


12. เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคฌंเค—เคฒाเคฆेเคถ เค•े เคฎเคง्เคฏ เค•िเคธ เคจเคฆी เค•े เคœเคฒ เค•ो เคฒेเค•เคฐ เคซเคฐเค•्เค•ा เคธंเคงि เคนुเคˆ เคฅी?

(a) เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ

(b) เค—ंเค—ा 

(c) เค•ोเคธी

(d) เคฆाเคฎोเคฆเคฐ


เค–ंเคก-B (6x2-12 เค…ंเค•)


13. เคถॉเค• เคฅेเคฐेเคชी เคธे เค†เคช เค•्เคฏा เคธเคฎเคเคคे เคนैं?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคถॉเค• เคงेเคฐेเคชी เคตเคน เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคนैं เคœिเคธเคฎें เค•िเคธी เคฆेเคถ เค•ी เค†เคฐ्เคฅिเค• เคจीเคคिเคฏों เคฎें เค…เคšाเคจเค• เค”เคฐ เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै เคœिเคธเคธे เคฐाเคœ्เคฏ เคฆ्เคตाเคฐा เคธंเคšाเคฒिเคค เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•ो เคฎुเค•्เคค เคฌाเคœाเคฐ เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคฎें เคฌเคฆเคฒा เคœाเคฏे।


14. เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เค•ी เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ् เค•ा เค•्เคฏा เคฎเคนเคค्เคค्เคต เคนै?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ เคถांเคคि เค•े เคฒिเค เฅ™เคคเคฐे เคฏा เค†เค•्เคฐाเคฎเค• เค•ाเคฐ्เคฐเคตाเคˆ เค•े เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เค•ा เคจिเคฐ्เคงाเคฐเคฃ เค•เคฐเคจे เคฎें เค…เค—्เคฐเคฃी เคญूเคฎिเค•ा เคจिเคญाเคคी เคนै।


15. เคญाเคฐเคค เคฎें เคธांเคธ्เค•ृเคคिเค• เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เค•ोเคˆ เคฆो เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคฌเคคाเค‡เค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1. เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคธंเคฏुเค•्เคค เคชเคฐिเคตाเคฐ เคชเคฐ เคช्เคฐเคคिเค•ूเคฒ เคช्เคฐเคญाเคต เคชเคก़ा เคนै।

2. เคตैเคถ्เคตीเค•ृเคค เคชोเคถाเค• เค•ी เคธ्เคตीเค•ाเคฐ्เคฏเคคा।


16. เคฌॉเคฎ्เคฌे เคช्เคฒाเคจ เค•्เคฏा เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฌॉเคฎ्เคฌे เคฏोเคœเคจा เคœเคจเคตเคฐी 1944 เคฎें เค‰เคฆ्เคฏोเค—เคชเคคिเคฏों เค”เคฐ เคคเค•เคจीเคถिเคฏเคจों เค•े เคเค• เคธเคฎूเคน เคฆ्เคตाเคฐा เคช्เคฐเคธ्เคคाเคตिเคค เคญाเคฐเคค เค•ी เค†เคฐ्เคฅिเค• เคฏोเคœเคจा เคฅी।


17. เคช्เคฐिเคตी เคชเคฐ्เคธ เคธे เค†เคช เค•्เคฏा เคธเคฎเคเคคे เคนैं?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เคฎें, เคช्เคฐिเคตी เคชเคฐ्เคธ เคชूเคฐ्เคตเคตเคฐ्เคคी เคฐिเคฏाเคธเคคों เค•े เคถाเคธเค• เคชเคฐिเคตाเคฐों เค•ो 1947 เคฎें เคญाเคฐเคค เค•े เคธाเคฅ เคเค•ीเค•เคฐเคฃ เค•े เคฒिเค เค‰เคจเค•े เคธเคฎเคौเคคों เค•े เคญाเค— เค•े เคฐूเคช เคฎें เคฆिเคฏा เคœाเคจे เคตाเคฒा เคญुเค—เคคाเคจ เคฅा।


18. เค‘เคชเคฐेเคถเคจ เคฌ्เคฒू เคธ्เคŸाเคฐ เค•्เคฏा เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค‘เคชเคฐेเคถเคจ เคฌ्เคฒू เคธ्เคŸाเคฐ 1984 เคฎें เคญाเคฐเคคीเคฏ เคธเคถเคธ्เคค्เคฐ เคฌเคฒों เคฆ्เคตाเคฐा เคชंเคœाเคฌ เค•े เค…เคฎृเคคเคธเคฐ เคฎें เคธ्เคตเคฐ्เคฃ เคฎंเคฆिเคฐ เคธे เค†เคคंเค•เคตाเคฆिเคฏों เค•ो เคนเคŸाเคจे เค•े เคฒिเค เคšเคฒाเคฏा เค—เคฏा เคเค• เคธैเคจ्เคฏ เค…เคญिเคฏाเคจ เคฅा।


เค–ंเคก-C (5x4-20 เค…ंเค•)


19. "เคฎिเค–ाเค‡เคฒ เค—ोเคฐ्เคฌाเคšोเคต เคจे เคธोเคตिเคฏเคค เคธंเค˜ เค•े เคชเคคเคจ เคฎें เค…เคนเคฎ् เคญूเคฎिเค•ा เคจिเคญाเคˆ" เค‡เคธ เค•เคฅเคจ เค•े เคชเคถ्เคš เค…เคชเคจे เคตिเคšाเคฐ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค…เคชเคจे เคฆेเคถ เค•ी เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคช्เคฐเคฃाเคฒी เค•ो เคฒोเค•เคคांเคค्เคฐिเค• เคฌเคจाเคจे เค”เคฐ เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•ो เคตिเค•ेเคจ्เคฆ्เคฐिเคค เค•เคฐเคจे เค•े เค‰เคจเค•े เคช्เคฐเคฏाเคธों เค•े เค•ाเคฐเคฃ 1991 เคฎें เคธाเคฎ्เคฏเคตाเคฆ เค•ा เคชเคคเคจ เคนुเค† เค”เคฐ เคธोเคตिเคฏเคค เคธंเค˜ เค•ा เคตिเค˜เคŸเคจ เคนो เค—เคฏा। (เคธเคตเคฐ्เคฃเคจ)


20. เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เคฎें เค•िเคธ เคคเคฐเคน เค•े เคธुเคงाเคฐों เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคฆिเค–ाเคˆ เคฆेเคคी เคนै? เค•ोเคˆ เคšाเคฐ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

- เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ เคธुเคงाเคฐ।

- เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธเคšिเคตाเคฒเคฏ เคชाเคฐเคฆเคฐ्เคถिเคคा เคธुเคงाเคฐ।

- เคฒोเค•เคคांเคค्เคฐिเค• เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช।

- เคตिเคตिเคงเคคा เค”เคฐ เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•ा เค†เคน्เคตाเคจ।

- เคตिเคค्เคค เคธुเคงाเคฐ।

- เคฎाเคจเคตाเคงिเค•ाเคฐ เคธुเคงाเคฐ।

- เคถเค•्เคคि เค…เคธंเคคुเคฒเคจ เคธुเคงाเคฐ।


21. (a) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฎें เค…เคชเคจे เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เค•े เคฌाเคฆ เคธे เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•े เคธ्เคฅाเคฏी เคจเคนी เคนो เคชाเคจे เค•े เค•िเคจ्เคนीं เคšाเคฐ เค•ाเคฐเคฃों เค•ी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ीเคœिเคฏे। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1. เคธेเคจा เค•ा เค…เคงिเค• เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช

2. เคงเคฐ्เคฎเค—ुเคฐुเค“ं เค•ा เค…เคงिเค• เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช

3. เคœเคฎींเคฆाเคฐों เค•ा เค…เคงिเค• เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช

4. เคตिเคฆेเคถी เคคाเค•เคคों เค•ा เคญी เค…เคงिเค• เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช


เค…เคฅเคตा


(b) เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा เค•ो เคฆेเคถों เคฎें เคฐाเคœเคจैเคคिเค• เคตिเคตिเคงเคคा เคฆिเค–ाเคˆ เคฆेเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ो เคธ्เคชเคท्เคŸ เค•ीเคœिเคฏे। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1. เค‰เคชเคจिเคตेเคถเคตाเคฆ เค•ी เคตिเคฐाเคธเคค

2. เคœाเคคीเคฏ เคตिเคตिเคงเคคा

3. เคงाเคฐ्เคฎिเค• เคตिเคตिเคงเคคा

4. เคตिเคญिเคจ्เคจ เคญाเคทाเคँ

5. เคœเคŸिเคฒ เคญौเค—ोเคฒिเค• เคธ्เคฅिเคคि


22. (a) เค‡ंเคฆिเคฐा เค—ाँเคงी เคฆ्เคตाเคฐा เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เคฒเค—ाเคจे เค•े เคชीเค›े เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ो เคเคฃ्เค  เค•ीเคœिเคฏे।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1. เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธंเค•เคŸ

2. เค—ुเคœเคฐाเคค เค”เคฐ เคฌिเคนाเคฐ เคฎें เค›ाเคค्เคฐ เค…เคถांเคคि

3. เคœे.เคชी. เค•ा เค†ंเคฆोเคฒเคจ

4. เคฐेเคฒเคตे เคนเคก़เคคाเคฒ

5. เคจ्เคฏाเคฏเคชाเคฒिเค•ा เคธे เคŸเค•เคฐाเคต

6. เค‡เคฒाเคนाเคฌाเคฆ เค‰เคš्เคš เคจ्เคฏाเคฏाเคฒเคฏ เค•ा เคซैเคธเคฒा

7. เคธाเคฎूเคนिเค• เคช्เคฐเคฆเคฐ्เคถเคจ


เค…เคฅเคตा


(b) เคญाเคฐเคค เคฎें เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เคฒเค—ाเคจे เค•े เค•्เคฏा เคชเคฐिเคฃाเคฎ เคฆेเค–เคจे เค•ो เคฎिเคฒे? เค•ोเคˆ เคšाเคฐ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1. เค•िเคธी เคญी เคฎीเคกिเคฏा เค†เค‰เคŸเคฒेเคŸ เค•ो เคฌिเคจा เคธेंเคธเคฐเคถिเคช เค•े เคธเคฎाเคšाเคฐ เคช्เคฐเคธाเคฐिเคค เค•เคฐเคจे เค•ी เค…เคจुเคฎเคคि เคจเคนीं เคฅी।

2. เค‡เคจ เคธเคญी เค˜เคŸเคจाเค“ं เค•े เคชเคฐिเคฃाเคฎเคธ्เคตเคฐूเคช เค•ुเค› เคฎौเคฒिเค• เค…เคงिเค•ाเคฐों เค•ा เค‰เคฒ्เคฒंเค˜เคจ เคนुเค† เค”เคฐ เคธाเคฅ เคนी เคฏเคน เคตिเคถुเคฆ्เคง เคฎाเคจเคตाเคงिเค•ाเคฐ เค‰เคฒ्เคฒंเค˜เคจ เค•ा เคฎाเคฎเคฒा เคญी เคฅा।

3. เคญाเคฐเคค เค•े เค•เคˆ เคนिเคธ्เคธों เคฎें, เคต्เคฏเค•्เคคिเคฏों เค•ो เคธंเค—เค เคจ เคฌเคจाเคจे เค”เคฐ เค—ैเคฐ-เคต्เคฏเค•्เคคिเค—เคค เคตिเคทเคฏों เคชเคฐ เคšเคฐ्เคšा เค•เคฐเคจे เคธे เคฐोเค•เคจे เค•े เคฒिเค เคธเคถเคธ्เคค्เคฐ เค•เคฐ्เคฎिเคฏों เค•ा เค—เค เคจ เค•िเคฏा เค—เคฏा เคฅा।

4. เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•े เคธเคฎเคฏ เคฒोเค—ों เค•े เคฎाเคจเคตाเคงिเค•ाเคฐों เค•े เคฎुเคฆ्เคฆों เค•ो เคฆेเค–เคคे เคนुเค, เคฏเคน เค•เคนा เคœाเคจा เคšाเคนिเค เค•ि เคฏเคน เคธंเคตिเคงाเคจ เค”เคฐ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคชเคจे เคฒोเค—ों เค•े เคช्เคฐเคคि เค‡เคธ्เคคेเคฎाเคฒ เค•ी เค—เคˆ เคธเคฌเคธे เคฎเคจเคฎाเคจी เคถเค•्เคคिเคฏों เคฎें เคธे เคเค• เคฅी।

5. เคธंเคตिเคงाเคจ, เคฎौเคฒिเค• เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เค•ा เคเค• เคชเคตिเคค्เคฐ เคšाเคฐ्เคŸเคฐ, เคธเคฌเคธे เคจिเคฐ्เคฆเคฏी เคคเคฐीเค•े เคธे เค•เคฎเคœोเคฐ เค•िเคฏा เค—เคฏा।

6. เคชुเคฒिเคธ เค”เคฐ เคธेเคจा เค•ी เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค• เคœिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐिเคฏों เคฎें เคธे เคเค• เคต्เคฏเค•्เคคिเคฏों เค•ो เคธเคฎूเคน เคฌเคจाเคจे เคธे เคฐोเค•เคจा เค”เคฐ เค‰เคจ เคฒोเค—ों เค•ो เค—िเคฐเคซ्เคคाเคฐ เค•เคฐเคจा เคฅा เคœो เคธंเคฆिเค—्เคง เคฒเค— เคฐเคนे เคฅे เคฏा เค•ाเคฎ เค•เคฐ เคฐเคนे เคฅे।

(เค•ोเคˆ เค…เคจ्เคฏ)


23. เคญाเคฐเคค เคฎें เค•ांเค—्เคฐेเคธ เค•े เคช्เคฐเคญुเคค्เคต เค•ी เคช्เคฐเค•ृเคคि เค…เคจ्เคฏ เคฆेเคถों เคฎें เคชाเคฐ्เคŸिเคฏों เค•े เคช्เคฐเคญुเคค्เคต เค•ी เคช्เคฐเค•ृเคคि เคธे เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เคญिเคจ्เคจ เคฐเคนी เคนै?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เคฎें เคเค• เคชाเคฐ्เคŸी เค•ा เคช्เคฐเคญुเคค्เคต เคธंเคตिเคงाเคจ เค•ी เคฒोเค•เคคांเคค्เคฐिเค• เคญाเคตเคจा เคธे เคธเคฎเคौเคคा เคจเคนीं เค•เคฐเคคा เคนै เคœเคฌเค•ि เค…เคจ्เคฏ เคฆेเคถों เคจे เค‡เคธเคธे เคธเคฎเคौเคคा เค•िเคฏा เคนै: 

1. เคšीเคจ, เค•्เคฏूเคฌा เค”เคฐ เคธीเคฐिเคฏा เคœैเคธे เคฆेเคถों เคฎें เคธंเคตैเคงाเคจिเค• เคช्เคฐाเคตเคงाเคจों เค•े เคคเคนเคค เคนी เคเค• เคชाเคฐ्เคŸी เคฆ्เคตाเคฐा เคถाเคธเคจ เค•เคฐเคจे เค•ी เค…เคจुเคฎเคคि เคนै।

2. เคฎ्เคฏांเคฎाเคฐ, เคฌेเคฒाเคฐूเคธ, เคฎिเคธ्เคฐ เคฎें เคญी เค•ाเคจूเคจी เค”เคฐ เคธैเคจ्เคฏ เค‰เคชाเคฏों เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคเค• เคชाเคฐ्เคŸी เคช्เคฐเคฃाเคฒी เค•ा เค…เคจुเคญเคต เคนै।

3. เคญाเคฐเคค เคฎें เค•ांเค—्เคฐेเคธ เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เคชเคฐ เค†เคงाเคฐिเคค เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เค”เคฐ เคจिเคท्เคชเค•्เคท เคšुเคจाเคตों เค•े เคจाเคฎ เคชเคฐ เคนाเคตी เคนै เคœเคนाँ เคฆूเคธเคฐी เคชाเคฐ्เคŸी เค•ा เคนाเคฐเคจा เคญी เคœाเคฏเคœ เคนै।


เค–ंเคก-D (3x4-12 เค…ंเค•)


24. เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคšिเคค्เคฐ เค•ा เค…เคง्เคฏเคฏเคจ เค•ीเคœिเค เค”เคฐ เค‰เคธเค•े เคจीเคšे เคช्เคฐเคถ्เคจों เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ เคฆीเคœिเค।


เคธเคฌเคธे เค‰เคชเคฏुเค•्เคค เคตिเค•เคฒ्เคช เคšुเคจिเค:

(i) เค‰เคชเคฐोเค•्เคค เคšिเคค्เคฐ เคฎें เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•ी เค…เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ो เคฆเคฐ्เคถाเคฏा เค—เคฏा เคนै?

(a) เค†เคคंเค•เคตाเคฆी เคนเคฎเคฒा

(b) เคฎाเคจเคตीเคฏ เคธुเคฐเค•्เคทा 

(c) เคธीเคฎा เคชเคฐ เคนเคฎเคฒा

(d) เคฏुเคฆ्เคง


(ii) เคจिเคฎ्เคจ เคฎें เค•ौเคจ-เคธा เค–เคคเคฐा เคฎाเคจเคต เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ी เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เค…เคตเคงाเคฐเคฃा เคธे เคœुเคก़ा เคนुเค† เคจเคนीं เคนै?

(a) เค—ृเคน เคฏुเคฆ्เคง

(b) เคตिเคฆेเคถी เคนเคฎเคฒा

(c) เคญुเค–เคฎเคฐी 

(d) เคนिंเคธा


(iii) เคตिเคถ्เคต เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ी เค…เคตเคงाเคฐเคฃा เคชเคฐ เค•เคฌ เคธे เคตिเคถ्เคตเคต्เคฏाเคชी เคšเคฐ्เคšा เคนोเคจे เคฒเค—ी เคนै?

(a) 1960 เค•े เคฆเคถเค• เคธे

(b) 1970 เค•े เคฆเคถเค• เคธे

(c) 1980 เค•े เคฆเคถเค• เคธे

(d) 1990 เค•े เคฆเคถเค• เคธे 


(iv) เคฒोเค—ों เค•ो เคจिเคฎ्เคจ เคธे เค•ौเคจเคธा เค…เคงिเค•ाเคฐ เคช्เคฐเคฆाเคจ เค•เคฐเคจे เคธे เคธुเคฐเค•्เคทा เค•े เค–เคคเคฐों เคธे เค†เคธाเคจी เคธे เคจिเคชเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै?

(a) เคฎเคค เคฆेเคจे เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ

(b) เคฎाเคจเคต เค…เคงिเค•ाเคฐ 

(c) เคธเคฎाเคจเคคा เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ

(d) เค†เคฐ्เคฅिเค• เค…เคงिเค•ाเคฐ


เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคช्เคฐเคถ्เคจ เค•ेเคตเคฒ เคฆृเคท्เคŸिเคฌाเคงिเคค เคตिเคฆ्เคฏाเคฐ्เคฅिเคฏों เค•े เคฒिเค เคช्เคฐเคถ्เคจ เคธंเค–्เคฏा 24 เค•े เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เคนैं।


(i) เค—ैเคฐ เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เค…เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ा เค•ोเคˆ เคเค• เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคฒिเค–िเค?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฎเคนाเคฎाเคฐी


(ii) เคชเคฐเคฎाเคฃु เค…เคช्เคฐเคธाเคฐ เคธंเคงि เค•เคฌ เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เคฎें เค†เคˆ เคฅी?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1970


(iii) เคถांเคคि เค•े เคฒिเค เค•ौเคจ-เคธे เคชเค•्เคทी เค•ो เคช्เคฐเคคीเค• เคšिเคจ्เคน เค•े เคฐूเคช เคฎें เคฒिเคฏा เคœाเคคा เคนै?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธเคซेเคฆ เค•เคฌूเคคเคฐ


(iv) เค…เคฎेเคฐिเค•ा เคชเคฐ เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เค†เคคंเค•เคตाเคฆी เคนเคฎเคฒा เค•เคฌ เคนुเค† เคถ्เคต?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

09/11 เคฏा 11 เคธिเคคंเคฌเคฐ 2001


25. เคญाเคฐเคค เค•े เคฆिเค เค—เค เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคฐेเค–ा เคฎाเคจเคšिเคค्เคฐ เคฎें เคšाเคฐ เคฐाเคœ्เคฏों เค•ो (A), (B), (C) เค”เคฐ (D) เค•े เคฐूเคช เคฎें เคชिเคนिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคนै। เคญीเคšे เคฆी เค—เคˆ เคœाเคจเค•ाเคฐी เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เค‡เคจ เคฐाเคœ्เคฏों เค•ी เคชเคนเคšाเคจ เค•ीเคœिเค เค”เคฐ เค‰เคจเค•े เคธเคนी เคจाเคฎ เค…เคชเคจी เค‰เคค्เคคเคฐ เคชुเคธ्เคคिเค•ा เคฎें เค‡เคธ्เคคेเคฎाเคฒ เค•ी เค—เคˆ เคœाเคจเค•ाเคฐी เค•े เคธंเคฌंเคงिเคค เค•्เคฐเคฎ เคธंเค–्เคฏा เค”เคฐ เคธंเคฌंเคงिเคค เคตเคฐ्เค— เค•े เคธाเคฅ เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคช्เคฐाเคฐूเคช เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคฒिเค–िเค :

(i) เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœिเคธเคฎे เคฌाเคนเคฐी เคฒोเค—ों เค•े เค–िเคฒाเคซ เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจ เคšเคฒाเคฏा เค—เคฏा

(ii) เคญाเคฐเคค เค•ा 22เคตां เคฐाเคœ्เคฏ

(iii) เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เคจเคต เคจिเคฐ्เคฎिเคค เคฐाเคœ्เคฏ

(iv) เคฆเค•्เคทिเคฃ เคญाเคฐเคค เค•ा เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœเคนाँ เคนिंเคฆी เคญाเคทा เค•ो เคฐाเคœเคญाเคทा เคฌเคจाเคจे เค•े เคตिเคฐुเคฆ्เคง เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจ เคšเคฒाเคฏा เค—เคฏा


เค‰เคค्เคคเคฐ - 



เคจोเคŸः เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคช्เคฐเคถ्เคจ, เคช्เคฐเคถ्เคจ เคธंเค–्เคฏा 23 เค•े เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เค•ेเคตเคฒ เคฆृเคท्เคŸिเคฌाเคงिเคค เค…เคญ्เคฏเคฐ्เคฅिเคฏों เค•े เคฒिเค เคนैं।

เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เค•े เคจाเคฎ เคฌเคคाเค‡เค:


(i) เคฆ्เคฐเคตिเคก़ เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจ เคฎुเค–्เคฏเคคः เคญाเคฐเคค เค•े เค•ौเค—เคธे เคฐाเคœ्เคฏ เคฎें เคšเคฒाเคฏा เค—เคฏा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु


(ii) เคœเคฎ्เคฎू เค”เคฐ เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคธे เค•ौเคจ-เคธे 2 เคจเค เค•ेंเคฆ्เคฐ เคถाเคธिเคค เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฌเคจाเคฏे เค—เคฏे เคนैं?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคœเคฎ्เคฎू-เค•เคถ्เคฎीเคฐ เค”เคฐ เคฒเคฆ्เคฆाเค–


(iii) เคชंเคœाเคฌ เคธเคฎเคौเคคा เค•िเคธ-เค•िเคธ เคจेเคคा เค•े เคฎเคง्เคฏ เคนुเค† เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฐाเคœीเคต เค—ाँเคงी เคฒोंเค—े เคตाเคฒ เค•े เคฎเคง्เคฏ


(iv) เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เค•ो เคฐाเคœ्เคฏ เค•ा เคฆเคฐ्เคœा เค•िเคธ เคตเคฐ्เคท เคฎिเคฒा เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1987


26. เค—เคฆ्เคฏांเคถ เค•ो เคชเคข़िเค เค”เคฐ เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคช्เคฐเคถ्เคจों เค•े เคฒिเค เคธเคฌเคธे เค‰เคชเคฏुเค•्เคค เค‰เคค्เคคเคฐ เคšुเคจिเค :

1970 เคฎें เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคธाเคฎเคจे เคเค• เค—เคนเคฐा เค…ंเคฆเคฐूเคจी เคธंเค•เคŸ เค† เค–เคก़ा เคนुเค†। เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคชเคนเคฒे เค†เคฎ เคšुเคจाเคต เคฎें เค–ंเคกिเคค เคœเคจाเคฆेเคถ เค†เคฏा। เคœुเคฒ्เคซिเค•ाเคฐ เค…เคฒी เคญुเคŸ्เคŸों เค•ी เคชाเคฐ्เคŸी เคชเคถ्เคšिเคฎी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฎें เคตिเคœเคฏी เคฐเคนी เคœเคฌเค•ि เคฎुเคœीเคฌुเคฐ्เคฐเคนเคฎाเคจ เค•ी เคชाเคฐ्เคŸी เค†เคตाเคฎी เคฒीเค— เคจे เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฎें เคœोเคฐเคฆाเคฐ เค•ाเคฎเคฏाเคฌी เคนाเคธिเคฒ เค•ी। เคชเคถ्เคšिเคฎी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคจेเคคाเค“ं เค•े เคนाเคฅों เค…เคชเคจे เคธाเคฅ เคนुเค เคฆोเคฏเคฎ เคฆเคฐ्เคœे เค•े เคจाเค—เคฐिเค•ों เค•े เคฌเคฐ्เคคाเคต เค•े เคตिเคฐोเคง เคฎें เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•ी เคฌंเค—ाเคฒी เคœเคจเคคा เคจे เค‡เคธ เคชाเคฐ्เคŸी เค•ो เคตोเคŸ เคฆिเคฏा เคฅा। เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคถाเคธเค• เค‡เคธ เคœเคจाเคฆेเคถ เค•ो เคธ्เคตीเค•ाเคฐ เคจเคนीं เค•เคฐ เคชा เคฐเคนे เคฅे। เค†เคตाเคฎी เคฒीเค— เคเค• เคชเคฐिเคธंเค˜ เคฌเคจाเคจे เค•ी เคฎांเค— เค•เคฐ เคฐเคนी เคฅी เคฒेเค•िเคจ เคตे เค‡เคธ เคฎांเค— เค•ो เคธ्เคตीเค•ाเคฐ เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคคैเคฏाเคฐ เคจเคนीं เคฅे।

เค‡เคธी เคœเค—เคน เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจी เคธेเคจा เคจे เคถेเค– เคฎुเคœीเคฌ เค•ो เค—िเคฐเคซ्เคคाเคฐ เค•เคฐ เคฒिเคฏा เค”เคฐ เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคฒोเค—ों เคชเคฐ เคœुเคฒ्เคฎ เคขाเคจे เคถुเคฐू เค•เคฐ เคฆिเค। เคœเคตाเคฌ เคฎें เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•ी เคœเคจเคคा เคจे เค…เคชเคจे เค‡เคฒाเค•े เคฏाเคจि เคฎौเคœूเคฆा เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค•ो เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคธे เคฎुเค•्เคค เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคธंเค˜เคฐ्เคท เค›ेเคก़ เคฆिเคฏा। 1971 เคฎें เคชूเคฐे เคธाเคฒ เคญाเคฐเคค เค•ो 80 เคฒाเค– เคถเคฐเคฃाเคฅिเคฏों เค•ा เคฌोเค เคตเคนเคจ เค•เคฐเคจा เคชเคก़ा। เคฏे เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅी เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคธे เคญाเค—เค•เคฐ เคญाเคฐเคค เค•े เคจเคœเคฆीเค•ी เค‡เคฒाเค•ों เคฎें เคถเคฐเคฃ เคฒिเค เคนुเค เคฅे। เคญाเคฐเคค เคจे เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค•े เคฎुเค•्เคคि เคธंเค—्เคฐाเคฎ เค•ो เคจैเคคिเค• เคธเคฎเคฐ्เคฅเคจ เค”เคฐ เคญौเคคिเค• เคธเคนाเคฏเคคा เคฆी। เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคจे เค†เคฐोเคช เคฒเค—ाเคฏा เค•ि เคญाเคฐเคค เค‰เคธे เคคोเคก़เคจे เค•ी เคธाเคœिเคถ เค•เคฐ เคฐเคนा เคนै।


(i) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฎें เคชเคนเคฒा เค†เคฎ เคšुเคจाเคต เค•เคฌ เคนुเค† เคฅा?

(a) 1950

(b) 1960

(c) 1970 

(d) 1980


(ii) 1970 เค•े เค†เคฎ เคšुเคจाเคต เคฎें เคชूเคฐ्เคตी เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฎें เค•ौเคจ-เคธी เคชाเคฐ्เคŸी เคตिเคœเคฏी เคฐเคนी เคฅी?

(a) เค†เคตाเคฎी เคฒीเค— 

(b) เคฎुเคธ्เคฒिเคฎ เคฒीเค—

(c) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เคจेเคถเคจเคฒ เคชाเคฐ्เคŸी

(d) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคฒीเค—


(iii) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค•े เคฎुเค•्เคคि เคธंเค—्เคฐाเคฎ เคฎें เคญाเคฐเคค เค•ी เค•्เคฏा เคญूเคฎिเค•ा เคฐเคนी เคฅी?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เคจे เคœूเคจ-เคœुเคฒाเคˆ 1971 เคฎें เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เคฎुเค•्เคคि เคธंเค—्เคฐाเคฎ เคฎें เค…เคชเคจी เคชूเคฐ्เคฃ เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เคถुเคฐू เค•ी, เคœเคฌ เคฎुเค•्เคคि เคตाเคนिเคจी (เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เคธेเคจाเคจिเคฏों) เค•ी เคญเคฐ्เคคी เคคेเคœ เคนो เค—เคˆ เค”เคฐ เคญाเคฐเคค เคจे เค‰เคจ्เคนें เคช्เคฐเคถिเค•्เคทเคฃ เคฆेเคจा เคถुเคฐू เค•เคฐ เคฆिเคฏा เคคเคฅा เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•ी เคฎเคœเคฌूเคค เคจिเคฏเคฎिเคค เคธेเคจा เค•े เค–िเคฒाเคซ เคฒเคก़เคจे เค•े เคฒिเค เคนเคฅिเคฏाเคฐ เค”เคฐ เค—ोเคฒा-เคฌाเคฐूเคฆ เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เค•เคฐाเคจा เคถुเคฐू เค•เคฐ เคฆिเคฏा।


เค–ंเคก-E (4x6-24 เค…ंเค•)


27. (a) "เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคธเคฎเคฏ เคฎें เคญाเคฐเคค เคฎें เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐों เค•ा เคฆौเคฐ เคฆिเค–ाเคˆ เคฆे เคฐเคนा เคนै।" เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐों เค•े เคฒाเคญों เค•ा เคตिเคถ्เคฒेเคทเคฃ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

- เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•ाเคฎเค•ाเคœ เคฎें เคตिเคตिเคง เคนिเคคों เค•ा เคธเคฎाเคฏोเคœเคจ เคนोเคคा เคนै।

- เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคตिเคญिเคจ्เคจ เคธเคฎूเคนों เค•ी เค…เคชेเค•्เคทाเค“ं เค•ो เคชूเคฐा เค•เคฐเคจे เค”เคฐ เค‰เคจเค•ी เคถिเค•ाเคฏเคคों เค•ा เคจिเคตाเคฐเคฃ เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคเค• เคšैเคจเคฒ เค•े เคฐूเคช เคฎें เค•ाเคฐ्เคฏ เค•เคฐเคคी เคนै।

- เคญाเคฐเคค เคเค• เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคตिเคตिเคงเคคाเคชूเคฐ्เคฃ เคฆेเคถ เคนै। เคฏเคนाँ เคตिเคญिเคจ्เคจ เคธंเคธ्เค•ृเคคिเคฏाँ, เคญाเคทाเคँ, เคœाเคคिเคฏाँ, เคงเคฐ्เคฎ เค”เคฐ เคœाเคคीเคฏ เคธเคฎूเคน เคนैं। เค‡เคธเค•ा เคฎเคคเคฒเคฌ เคนै เค•ि เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคช्เคฐเค•ृเคคि เค…เคงिเค• เคช्เคฐเคคिเคจिเคงि เคฎूเคฒเค• เคนोเคคी เคนै เค”เคฐ เคฏเคน เคฎเคคเคฆाเคคाเค“ं เค•ी เคฒोเค•เคช्เคฐिเคฏ เคฐाเคฏ เค•ो เคฆเคฐ्เคถाเคคी เคนै।

- เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฎें เคตिเคญिเคจ्เคจ เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคฆเคฒ เคถाเคฎिเคฒ เคนोเคคे เคนैं เคœिเคจเค•ी เค…เคชเคจी เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐाเคँ เคฏा เคเคœेंเคกा เคนोเคคे เคนैं। เคฒेเค•िเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคจीเคคि เค•े เคฒिเค เคธเคญी เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคนเคฏोเค—िเคฏों เค•ी เคธเคนเคฎเคคि เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนोเคคी เคนै। เค‡เคธเคฒिเค, เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค†เคฎ เคธเคนเคฎเคคि เค†เคงाเคฐिเคค เคฐाเคœเคจीเคคि เค•ी เค“เคฐ เคฒे เคœाเคคी เคนै।

- เค—เค เคฌंเคงเคจ เค•ी เคฐाเคœเคจीเคคि เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•े เคธंเค˜ीเคฏ เคขांเคšे เค•ो เคฎเคœเคฌूเคค เค•เคฐเคคी เคนै। เคเคธा เค‡เคธเคฒिเค เคนै เค•्เคฏोंเค•ि เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐीเคฏ เคฎांเค—ों เค•े เคช्เคฐเคคि เค…เคงिเค• เคธंเคตेเคฆเคจเคถीเคฒ เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐเคฆाเคฏी เคนोเคคी เคนै।

- เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคจिเคฐंเค•ुเคถ เคถाเคธเคจ เค•ी เคธंเคญाเคตเคจाเค“ं เค•ो เค•เคฎ เค•เคฐเคคी เคนै। เคเคธा เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•ाเคฎเค•ाเคœ เคฎें เคเค• เคนी เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคฆเคฒ เค•े เค•เคฎ เคตเคฐ्เคšเคธ्เคต เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคนोเคคा เคนै। เค—เค เคฌंเคงเคจ เค•े เคธเคญी เคธเคฆเคธ्เคฏ เคจिเคฐ्เคฃเคฏ เคฒेเคจे เคฎें เคญाเค— เคฒेเคคे เคนैं।


เค…เคฅเคตा


(b) "1990 เค•ा เคฆเคถเค• เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें เค…เคจेเค• เค•ाเคฐเคฃों เค•ी เคตเคœเคน เคธे เคšเคฐ्เคšा เคฎें เคฐเคนा เคฅा।" เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เค•ाเคฐเคฃों เคชเคฐ เคช्เคฐเค•ाเคถ เคกाเคฒिเค। 

เค‰เคค्เคคเคฐ -

1. เคญाเคฐเคค เคฎें เค—เค เคฌंเคงเคจ เคธเคฐเค•ाเคฐों เค•ा เค‰เคฆเคฏ

2. เคญाเคฐเคค เคฎें เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธुเคงाเคฐों เค•ी เคถुเคฐुเค†เคค

3. เค…เคจ्เคฏ เคชिเค›เคก़ा เคตเคฐ्เค— เค•ा เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें เค‰เคฆเคฏ


28. (a) เคญाเคฐเคค เค•े เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เคนोเคจे เค•े เคฌाเคฆ เคญाเคฐเคคीเคฏ เคจेเคคाเค“ं เค•े เคธाเคฎเคจे เคฎुเค–्เคฏ เคšुเคจौเคคिเคฏाँ เค•्เคฏा-เค•्เคฏा เคฅीं เค”เคฐ เค‡เคจ्เคนोเคจे เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค‡เคจเคธे เคจिเคœाเคค เคชाเคˆ।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

1. เคเค•เคคा เค•े เคธूเคค्เคฐ เคฎें เคฌांเคงเคจे เค•ी เคšुเคจौเคคी เคฐिเคฏाเคธเคคों เค•ा เคเค•ीเค•เคฐเคฃ, เคธเคญी เค•ो เคญाเคฐเคค เคฎें เคฎिเคฒाเคจा। 

2. เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•ाเคฏเคฎ เคฐเค–เคจा เคญाเคฐเคค เคฐाเคœเคคเคจ्เคค्เคฐ เคต เค…เคจ्เคฏ เค•िเคธी เคญी เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคคाเคจाเคถाเคนी เคธे เคฆूเคฐ เคฐเคนเคจा เคšाเคนเคคा เคฅा, เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เคฎें เคนी เคธเคฌเค•े เคนिเคค เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคฐเคน เคธเค•เคคे เคนैं।

3. เคคेเคœ เค—เคคि เคธे เคตिเค•ाเคธ เค•เคฐเคจाः เคธाเคฎ्เคฏเคตाเคฆ เค”เคฐ เคชूเคœीเคตाเคฆ เคฆोเคจों เคนी เค•ो เค…เคชเคจाเค•ाเคฐ เคคेเคœ เคตिเค•ाเคธ เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคฅा।


เค…เคฅเคตा


(b) "เคญाเคฐเคค เค•ा เคตिเคญाเคœाเคจ เคเค• เคญเคฏंเค•เคฐ เคฎाเคจเคตीเคฏ เคค्เคฐाเคธเคฆी เค•े เคฐूเคช เคฎें เคฏाเคฆ เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै।" เค‡เคธเค• เคชीเค›े เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ीเคœिเคฏे।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

1. เคธाเคฎूเคนिเค• เคชเคฒाเคฏเคจः เคฒเค—เคญเค— 80 เคฒाเค– เคฒोเค— เค‰เคธ เคœเค—เคน เคšเคฒे เค—เค เคœिเคธे เคตे เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎाเคจเคคे เคฅे। เคฎुเคธเคฒเคฎाเคจ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•ी เค“เคฐ เคšเคฒे เค—เค, เคœเคฌเค•ि เคนिंเคฆू เค”เคฐ เคธिเค– เคญाเคฐเคค เค•ी เค“เคฐ เคšเคฒे เค—เค।

2. เคฆोเคจों เคคเคฐเคซ เคธाเคฎूเคนिเค• เคนเคค्เคฏाเคं เค”เคฐ เค…เคค्เคฏाเคšाเคฐः 20 เคฒाเค– เคฒोเค— เคฎाเคฐे เค—เค, เค•เคˆ เคฒोเค— เคฆूเคธเคฐे เคธเคฎुเคฆाเคฏों เค•े เคธเคฆเคธ्เคฏों เค”เคฐ เค•เคญी-เค•เคญी เค…เคชเคจे เคนी เคชเคฐिเคตाเคฐों เค•े เคฒोเค—ों เคฆ्เคตाเคฐा เคฎाเคฐे เค—เค, เคธाเคฅ เคนी เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅी เคถिเคตिเคฐों เคฎें เคซैเคฒเคจे เคตाเคฒी เคธंเค•्เคฐाเคฎเค• เคฌीเคฎाเคฐिเคฏों เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคญी เคฎाเคฐे เค—เค।

3. เคฎเคนिเคฒाเค“ं เค•े เค–िเคฒाเคซ เคนिंเคธाः เคฎเคนिเคฒाเค“ं เค•ा เค…เคชเคนเคฐเคฃ เค•िเคฏा เค—เคฏा, เค‰เคจเค•े เคธाเคฅ เคฌเคฒाเคค्เค•ाเคฐ เค•िเค เค—เค, เคธाเคฐ्เคตเคœเคจिเค• เคฐूเคช เคธे เค…เคชเคฎाเคจिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เค”เคฐ เค•เคˆ เคฎเคนिเคฒाเค“ं เค•ो เค…เคชเคจी เคชเคตिเคค्เคฐเคคा เค•ी เคฐเค•्เคทा เค•เคฐเคจे เค•े เคช्เคฐเคฏाเคธ เคฎें เค†เคค्เคฎเคนเคค्เคฏा เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคฎเคœเคฌूเคฐ เคนोเคจा เคชเคก़ा।

4. เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคธंเคฆเคฐ्เคญ เคฎें เคช्เคฐเคญाเคตः เคญाเคฐเคค เคœूเคŸ เค”เคฐ เค•เคชाเคธ เคธे เคตंเคšिเคค เคนो เค—เคฏा เค”เคฐ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคˆंเคงเคจ เคธे।

5. เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅिเคฏों เค•ी เคธเคฎเคธ्เคฏाः เคฆोเคจों เคฐाเคœ्เคฏों เค•ो เคฌाเคฆ เคฎें เคตिเคญाเคœเคจ เค•े เคฌाเคฆ เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅिเคฏों เค•ो เคธเคฎाเคฏोเคœिเคค เค•เคฐเคจे เค”เคฐ เคชुเคจเคฐ्เคตाเคธ เค•เคฐเคจे เคฎें เคญाเคฐी เคธเคฎเคธ्เคฏाเค“ं เค•ा เคธाเคฎเคจा เค•เคฐเคจा เคชเคก़ा, เคœिเคจเค•ी เคธंเค–्เคฏा เคคเคฌ เคฌเคข़ เค—เคˆ เคœเคฌ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เคจे 1947-48 เคฎें เคœเคฎ्เคฎू เค”เคฐ เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคชเคฐ เค…เคตैเคง เคฐूเคช เคธे เค•เคฌ्เคœा เค•เคฐเคจे เค•ी เค•ोเคถिเคถ เค•ी।

6. เคถเคค्เคฐुเคคा เค”เคฐ เคธंเคฆेเคนः เคตिเคญाเคœเคจ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคนुเคˆ เคนिंเคธा เค•ी เคตिเคฐाเคธเคค เคจे เคฆोเคจों เค”เคฐ เคธंเคฆेเคน เค•ा เคฎाเคนौเคฒ เคชैเคฆा เค•เคฐ เคฆिเคฏा เคœो เค†เคœ เคญी เคธंเคฌंเคงों เค•ो เคช्เคฐเคญाเคตिเคค เค•เคฐเคคा เคนै।


29. (a) "เคญाเคฐเคค เคนเคฎेเคถा เคธे เคนी เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•े เคช्เคฐเคคि เคธเคœเค— เคฐเคนा เคนै।" เคญाเคฐเคค เคฎें เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เคฒेเค•เคฐ เคนुเค เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจों เคต เค‡เคจเคธे เคจिเคชเคŸเคจे เค•े เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•เคฆเคฎों เค•ा เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

1. เคธाเค‡เคฒेंเคŸ เคตैเคฒी เค†ंเคฆोเคฒเคจ

2. เคšिเคชเค•ो เค†ंเคฆोเคฒเคจ

3. เคจเคฐ्เคฎเคฆा เคฌเคšाเค“ เค†ंเคฆोเคฒเคจ

4. เคœंเค—เคฒ เคฌเคšाเค“ เค†ंเคฆोเคฒเคจ เค‡เคค्เคฏाเคฆि।

เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคฌเคšाเคจे เค•ो เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•เคฆเคฎः

1. เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค…เคงिเคจिเคฏเคฎ, 1986

2. เคตเคจ्เคฏ เคœीเคต (เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ) เค…เคงिเคจिเคฏเคฎ, 1972

3. เคญाเคฐเคคीเคฏ เคตเคจ เค…เคงिเคจिเคฏเคฎ, 1927


เค…เคฅเคตा


(b) "เคฎूเคฒ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ा เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เคชเคฐ เคชเคนเคฒा เค…เคงिเค•ाเคฐ เคนोเคจा เคšाเคนिเค เคฒेเค•िเคจ เค‰เคจเค•ो เคงीเคฐे-เคงीเคฐे เค…เคชเคจे เคฎूเคฒเคญूเคค เค…เคงिเค•ाเคฐों เคธे เคญी เคตंเคšिเคค เค•िเคฏा เคœा เคฐเคนा เคนै।" เค‡เคธ เค•เคฅเคจ เค•ो เคธ्เคชเคท्เคŸ เค•ीเคœिเคฏे।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

- เคฎूเคฒ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ा เค…เคชเคจी เคฎाเคคृเคญूเคฎि เคธे เคตिเคธ्เคฅाเคชเคจ

- เค–เคจिเคœों เค•े เคจाเคฎ เคชเคฐ เคตเคจों เค•ा เคจिเคฐंเคคเคฐ เคฆोเคนเคจ

- เคฌเคจों เคชเคฐ เค‰เคจเค•ा เค•ाเคจूเคจी เค…เคงिเค•ाเคฐ เคจเคนीं

- เค–เคจिเคœों เคชเคฐ เค‰เคจเค•ा เค•ाเคจूเคจी เค…เคงिเค•ाเคฐ เคจเคนीं


30. (a) เค†เคธिเคฏाเคจ เคจे เค…เคจ्เคฏ เคธเคญी เคธंเค—เค เคจो เค•ी เค…เคชेเค•्เคทा เค…เคงिเค• เคธเคซเคฒเคคा เคนाเคธिเคฒ เค•ी เคนै।" เค‡เคธเค•े เคธเคซเคฒ เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

1. เคธเคญी เคฐाเคท्เคŸ्เคฐों เค•ी เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा, เคธंเคช्เคฐเคญुเคคा, เคธเคฎाเคจเคคा, เค•्เคทेเคค्เคฐीเคฏ เค…เค–ंเคกเคคा เค”เคฐ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคชเคนเคšाเคจ เค•े เคฒिเค เคชเคฐเคธ्เคชเคฐ เคธเคฎ्เคฎाเคจ; 

2. เคช्เคฐเคค्เคฏेเค• เคฐाเคœ्เคฏ เค•ा เค…เคชเคจे เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เค•ो เคฌाเคนเคฐी เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช, เคคोเคก़‌เคซोเคก़ เคฏा เคฆเคฌाเคต เคธे เคฎुเค•्เคค เคฐเค–เคจे เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ;

3. เคเค•-เคฆूเคธเคฐे เค•े เค†ंเคคเคฐिเค• เคฎाเคฎเคฒों เคฎें เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช เคจ เค•เคฐเคจा;

4. เคฎเคคเคญेเคฆों เคฏा เคตिเคตाเคฆों เค•ा เคถांเคคिเคชूเคฐ्เคฃ เคคเคฐीเค•े เคธे เคจिเคชเคŸाเคฐा;

5. - เคฌเคฒ เคช्เคฐเคฏोเค— เคธे เคฆूเคฐ เคฐเคนเคจा

- เค†เคชเคธ เคฎें เคช्เคฐเคญाเคตी เคธเคนเคฏोเค—।


เค…เคฅเคตा


(b) "เคšीเคจ เค•ी เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคธ्เคฅा เคจे เคšीเคจी เค•्เคฐांเคคि เค•े เคชเคถ्เคšाเคค เค…เคญूเคคเคชूเคฐ्เคต เคตृเคฆ्เคงि เคนाเคธिเคฒ เค•ी เคนै।" เคšीเคจी เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคธ्เคฅा เค•े เค‰เคค्เคฅाเคจ เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ -

- เคšीเคจ เคจे เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค• เคšเคฐเคฃ เคฎें เค•ृเคทि, เคตिเคฆेเคถी เคต्เคฏाเคชाเคฐ เค”เคฐ เคจिเคตेเคถ เค•्เคทेเคค्เคฐों เคฎें เคธुเคงाเคฐ เคถुเคฐू เค•िเค เคฅे। เคธाเคฎूเคนिเค• เค–ेเคคी เค•ी เคช्เคฐเคฃाเคฒी เคœिเคธे เค•เคฎ्เคฏूเคจ เคธिเคธ्เคŸเคฎ เค•े เคฐूเคช เคฎें เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै, เคฒाเค—ू เค•ी เค—เคˆ เคฅी।

- เค‡เคธ เคช्เคฐเคฃाเคฒी เค•े เคคเคนเคค, เคญूเคฎि เค•ो เค›ोเคŸे-เค›ोเคŸे เคญूเค–ंเคกों เคฎें เคตिเคญाเคœिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคฅा, เคœिเคจ्เคนें เค…เคฒเค—-เค…เคฒเค— เคชเคฐिเคตाเคฐों เค•ो เค†เคตंเคŸिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคฅा। เค‡เคจ เคชเคฐिเคตाเคฐों เค•ो เคธเคฐเค•ाเคฐ เค•ो เค•เคฐें เค•ा เคญुเค—เคคाเคจ เค•เคฐเคจे เค•े เคฌाเคฆ เคญूเคฎि เคธे เคฌเคšी เคนुเคˆ เค†เคฏ เคฐเค–เคจे เค•ी เค…เคจुเคฎเคคि เคฆी เค—เคˆ เคฅी।

- เคฌाเคฆ เค•े เคšเคฐเคฃ เคฎें, เค”เคฆ्เคฏोเค—िเค• เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคธुเคงाเคฐ เคถुเคฐू เค•िเค เค—เค। เค‡เคธ เคšเคฐเคฃ เค•े เคฆौเคฐाเคจ, เคจिเคœी เคซเคฐ्เคฎों, เค—ाँเคต เค”เคฐ เคŸाเค‰เคจเคถिเคช เค‰เคฆ्เคฏเคฎों เค•ो เคตเคธ्เคคुเค“ं เค”เคฐ เคธेเคตाเค“ं เค•ा เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เค•เคฐเคจे เค”เคฐ เคฐाเคœ्เคฏ เค•े เคธ्เคตाเคฎिเคค्เคต เคตाเคฒे เค‰เคฆ्เคฏเคฎों เค•े เคธाเคฅ เคช्เคฐเคคिเคธ्เคชเคฐ्เคงा เค•เคฐเคจे เค•ी เค…เคจुเคฎเคคि เคฆी เค—เคˆ।

- เคงीเคฐे-เคงीเคฐे, เคฌाเคฆ เค•े เคตเคฐ्เคทों เคฎें เค•ुเคฒ เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เคฎें เคคेเคœी เคธे เคตृเคฆ्เคงि เค•े เคธाเคฅ, เคฌाเคœाเคฐ เคฎें เค•ाเคฐोเคฌाเคฐ เค•ी เคฎाเคค्เคฐा เค•เคˆ เค—ुเคจा เคฌเคข़ เค—เคˆ। เคธुเคงाเคฐों เคฎें เคตिเคฆेเคถी เคจिเคตेเคถเค•ों เค•ो เค†เค•เคฐ्เคทिเคค เค•เคฐเคจे เค”เคฐ เค‡เคธเค•े เคจिเคฐ्เคฏाเคค เค•ो เคช्เคฐोเคค्เคธाเคนिเคค เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคตिเคถेเคท เค†เคฐ्เคฅिเค• เค•्เคทेเคค्เคฐों เค•ी เคธ्เคฅाเคชเคจा เคญी เคถाเคฎिเคฒ เคฅी।








EVENING SHIFT



PRE-BOARD EXAMINATION (2024-25)

CLASS: XII

SUBJECT: POLITICAL SCIENCE (028)


เค–ंเคก-A (1x12-12 เค…ंเค•)


เคธंเค–्เคฏा 1 เคธे 12 เคคเค• เคฌเคนुเคตिเค•เคฒ्เคชीเคฏ เคช्เคฐเคถ्เคจ เคนैं เค”เคฐ เคช्เคฐเคค्เคฏेเค• เคช्เคฐเคถ्เคจ 1 เค…ंเค• เค•ा เคนै।


1. 'เคธोเคตिเคฏเคค เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा' เค•े เคธंเคฆเคฐ्เคญ เคฎें เค•ौเคจ-เคธा เค•เคฅเคจ เคธเคค्เคฏ เคจเคนीं เคนै?

(a) เคฏเคน เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคธเคฎाเคœเคตाเคฆ เคชเคฐ เค†เคงाเคฐिเคค เคฅी।

(b) เคฏเคน เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคชूंเคœीเคตाเคฆ เค•े เคตिเคฐोเคง เคฎें เคฅी।

(c) เคฏเคน เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा 'เคจिเคœी เคธंเคชเคค्เคคि' เค•े เคธเคฎเคฐ्เคฅเคจ เคฎें เคฅी। 

(d) เคฏเคน เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคฐाเคœ्เคฏ เค•ो เคธเคฐ्เคตोเคชเคฐि เคฎाเคจเคคी เคฅी।


2. เคฎिเค–ाเค‡เคฒ เค—ोเคฐ्เคฌाเคšेเคต เค•ो เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•िเคธ เค•ाเคฐ्เคฏ เค•े เคฒिเค เคจเคนीं เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै?

(a) เค—्เคฒाเคธเคจोเคธ्เคค เค•े เคฒिเค।

(b) เคชेเคฐेเคธ्เคค्เคฐोเค‡เค•ा เค•े เคฒिเค।

(c) เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคœ्เคฏ เค…เคฎेเคฐिเค•ा เคธे เคคเคจाเคต เคฎें เค•เคฎी เค•े เคฒिเค।

(d) เคธोเคตिเคฏเคค เคธाเคฎ्เคฏเคตाเคฆी เคฆเคฒ เค•ो เคธเคถเค•्เคค เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค। 


3. 'เคธुเคฐเค•्เคทा' เคจीเคคि เค•े เคธंเคฆเคฐ्เคญ เคฎें 'เค…เคชเคฐोเคง' เค•ा เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏ เคนोเคคा เคนै-

(a) เคฏुเคฆ्เคง เค•ी เค†เคถंเค•ा เค•ो เคฐोเค•เคจा। 

(b) เคฏुเคฆ्เคง เค•ो เคœीเคคเคจा।

(c) เค—เค เคฌंเคงเคจ เค•เคฐเคจा।

(d) เคฏुเคฆ्เคง เคฎें เคชเคฐाเคœเคฏ เคธ्เคตीเค•ाเคฐ เค•เคฐ เคฒेเคจा।


4. เคธूเคšी 'A' เคฎें เคฆिเค เค—เค เคฆेเคถों เค•ो เคธूเคšी 'B' เคฎें เคฆिเค เคนुเค เคฆेเคถों เคธे เคฎिเคฒाเคจ เค•ीเคœिเค।

เคธूเคšी 'A'                                             เคธूเคšी 'B'

I เค‰เคช เคธเคนाเคฐा เคฎเคฐूเคธ्เคฅเคฒ เค•ा เคฆेเคถ                (i) เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा

II เคธ्เค•ैंเคกिเคจेเคตिเคฏाเคˆ เคฆेเคถ                           (ii) เค‡เคฅोเคชिเคฏा

III เค…เคฐเคต เคฆेเคถ                                     (iii) เคธ्เคตीเคกเคจ

IV เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏाเคˆ เคตिเค•ाเคธเคถीเคฒ เคฆेเคถ      (iv) เค“เคฎाเคจ

เค•ूเคŸ :

(a) I-ii, II-iii, III-iv, IV-i 

(b) I-ii, II-i, III-iv, IV-iii

(c) I-i, II-ii, III-iii, IV-iv

(d) I-iv, II-ii, III-i, IV-iii


5. เค—ौเคšे เคฆिเค เค—เค เคฆो เค•เคฅเคจों เค•ो เค•्เคฐเคฎเคถः เค…เคญिเค•เคงเคจ (A) เคคเคฅा เค•ाเคฐเคฃ (K) เค•े เคฐूเคช เคฎें เค…ंเค•िเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เค•े เคฐूเคช เคฎें เคธเคนी เคตिเค•เคฒ्เคช เค•ा เคšเคฏเคจ เค•ीเคœिเค- 

เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A): เคญाเคฐเคค เค•ो เค•्เคฏोเคŸो เคช्เคฐोเคŸोเค•ॉเคฒ เค•ी เคตाเคง्เคฏเคคाเค“ं เคธे เค›ूเคŸ เคฆी เค—เคˆ เคนै।

เค•ाเคฐเคฃ (R): เคญाเคฐเคค เค•ा เค”เคฆ्เคฏोเค—िเค•เคฐเคฃ เค•ो เคฆौเคฐ เคฎें เค—्เคฐीเคจเคนाเค‰เคธ เค—ैเคธों เค•े เค‰เคค्เคธเคฐ्เคœเคจ เคฎें เคตिเคถेเคท เคฏोเค—เคฆाเคจ เคจเคนीं เคฅा।

เคตिเค•เคฒ्เคชः

(a) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคฆोเคจों เคธเคนी เคนैं เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R), เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค•ी เคธเคนी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เคนै। 

(b) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค”เคฐ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคฆोเคจों เคธเคนी เคนैं เคชเคฐเคจ्เคคु เค•ाเคฐเคฃ (R), เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค•ी เคธเคนी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เคจเคนीं เคนै।

(c) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เคธเคนी เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•ाเคฐเคฃ (R) เค—เคฒเคค เคนै।

(d) เค…เคญिเค•เคฅเคจ (A) เค—เคฒเคค เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•ाเคฐเคฃ (R) เคธเคนी เคนै।


6. เคจीเคšं เคฆो เค•เคฅเคจ เคฆिเค เค—เค เคนैं:

เค•เคฅเคจ ।: 1992 เคฎें เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เค•ा เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค”เคฐ เคตिเค•ाเคธ เค•े เคฎुเคฆ्เคฆे เคชเคฐ เค•ेंเคฆ्เคฐिเคค เคเค• เคธเคฎ्เคฎेเคฒเคจ เคฌ्เคฐाเคœीเคฒ เค•े เคฐिเคฏो เคกी เคœेเคจेเคฐिเคฏो เคฎें เคนुเค†।

เค•เคฅเคจ ।। : 'เคเคœेंเคกा 21' เคซा เคธเคฎ्เคฏเคจ्เคง เคชृเคฅ्เคตी เคธเคฎ्เคฎेเคฒเคจ เคธे เคนै।

เค‰เคชเคฐोเค•्เคค เค•เคฅเคจों เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคตिเค•เคฒ्เคชों เคฎें เคธे เคธे เคธเคนी เค‰เคค्เคคเคฐ เคšुเคจिเค :

(a) เค•เคฅเคจ । เค”เคฐ เค•เคฅเคจ ।। เคฆोเคจों เคธเคค्เคฏ เคนैं। 

(b) เค•เคฅเคจ। เค”เคฐ เค•เคฅเคจ ।। เคฆोเคจों เค…เคธเคค्เคฏ เคนैं।

(c) เค•เคฅเคจ । เคธเคค्เคฏ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•เคฅเคจ ।। เค…เคธเคค्เคฏ เคนै।

(d) เค•เคฅเคจ । เค…เคธเคค्เคฏ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค•เคฅเคจ ।। เคธเคค्เคฏ เคนै।


7. เคญाเคฐเคค เค•े เคช्เคฐเคฅเคฎ เคฒोเค• เคธเคญा เคšुเคจाเคต เคธे เคธंเคฌंเคงिเคค เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•ौเคจ-เคธा เคคเคฅ्เคฏ เค—เคฒเคค เคนै?

(a) เคšुเคจाเคฏ เค†เคฏोเค— เค•ी เคธ्เคฅाเคชเคจा 25 เคœเคจเคตเคฐी 1950 เค•ो เคนुเคˆ เคฅी।

(b) เคช्เคฐเคฅเคฎ เคšुเคจाเคต เค†เคฏुเค•्เคค เคธुเค•ुเคฎाเคฐ เคธेเคจ เคฅे।

(c) เคšुเคจाเคต เคฎें เคฒเค—เคญเค— 17 เค•เคฐोเคก़ เคชाเคค्เคฐ เคฎเคคเคฆाเคคा เคฅे।

(d) เคšुเคจाเคต เคฎें เคธीเคŸों เค•ी เค•ुเคฒ เคธंเค–्เคฏा 543 เคฅी। 


8. เคฆ्เคตिเคคीเคฏ เคฒोเค• เคธเคญा เค•े เคšुเคจाเคต เคฎें เค•ांเค—्เคฐेเคธ เคชाเคฐ्เคŸी เค•ो..........เคฎें เคนाเคฐ เค•ा เคธाเคฎเคจा เค•เคฐเคจा เคชเคก़ा।

(a) เคฎเคฆ्เคฐाเคธ

(b) เคฌंเคฌเคˆ

(c) เค•ेเคฐเคฒ 

(d) เคฎैเคธूเคฐ


9. เคคिเคฌ्เคฌเคค เคธे เค†เค เคนुเค เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅिเคฏों เค•े เคฒिเค 'เคงเคฐ्เคฎเคถाเคฒा' เคเค• เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธ्เคฅाเคจ เคนै। เคงเคฐ्เคฎเคถाเคฒा เคญाเคฐเคค เค•े เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เคฎें เคนै?

(a) เค‰เคค्เคคเคฐाเค–เคฃ्เคก

(b) เคนिเคฎाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ 

(c) เคœเคฎ्เคฎू เค”เคฐ เค•เคถ्เคฎीเคฐ

(d) เคชंเคœाเคฌ


10. เคฒाเคฒเคกेंเค—ा....... เคฐाเคœ्เคฏ เค•े เคฎुเค–्เคฏเคฎंเคค्เคฐी เคฅे।

(a) เคฎเคฃिเคชुเคฐ

(b) เคฎिเคœोเคฐเคฎ 

(c) เคค्เคฐिเคชुเคฐा

(d) เคธिเค•्เค•िเคฎ


11. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เค•ो เค‰เคจเค•े เค—เค เคจ เค•े เค•ाเคฒเค•्เคฐเคฎाเคจुเคธाเคฐ เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅिเคค เค•ीเคœिเค -

(i) เค‰เคค्เคคเคฐाเค–ंเคก

(ii) เค›เคšोเคธเค—เคข़

(iii) เคाเคฐเค–เคฃ्เคก

(iv) เคคेเคฒंเค—ाเคจा

เคธเคนी เคตिเค•เคฒ्เคช เคšुเคจिเค :

(a) (i), (ii), (iii), (iv)

(b) (ii), (iv), (i), (iii)

(c) (iv), (i), (iii), (ii)

(d) (ii), (i), (iii), (iv) 


12. เคฎเคฒเคค เคฏुเค—्เคฎ เค•ो เคชเคนเคšाเคจ เค•เคฐ เคฒिเค–िเค-

(a) เคคाเคถเค•ंเคฆ เคธเคฎเคौเคคा - เคœเคตाเคนเคฐ เคฒाเคฒ เคจेเคนเคฐू 

(b) เคญाเคฐเคค-เคšीเคจ เคฏुเคฆ्เคง  - เคตी.เค•े. เค•ृเคท्เคฃ เคฎेเคจเคจ (เคฐเค•्เคทा เคฎंเคค्เคฐी)

(c) เคถिเคฎเคฒा เคธเคฎเคौเคคा - เค‡ंเคฆिเคฐा เค—ाँเคงी

(d) เค•ाเคฐเค—िเคฒ เคธंเค˜เคฐ्เคท   - เค…เคŸเคฒ เคฌिเคนाเคฐी เคฌाเคœเคชेเคฏी


เค–ंเคก-B (6x2-12 เค…ंเค•)


13. เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคฌीเคš เคคเคจाเคต เค•े เค•िเคจ्เคนीं เคฆो เคฎुเคฆ्เคฆों เค•ो เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธीเคฎाเคชाเคฐ เค˜ुเคธเคชैเค , เค†เคคंเค•เคตाเคฆ, เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคฎुเคฆ्เคฆे เค•ो เคฒेเค•เคฐ, เคธिเคฏाเคšीเคจ เค—्เคฒेเคถिเคฏเคฐ, เคธिंเคงु เคœเคฒ เคธเคฎเคौเคคा (เค•ोเคˆ เคญी เค…เคจ्เคฏ เคธाเคฐ्เคฅเค• เคฌिंเคฆु)


14. 'เคธुเคฐเค•्เคทा' เค•्เคฏा เคนै? เค‡เคธे เคชเคฐिเคญाเคทिเคค เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ा เคฌुเคจिเคฏाเคฆी เค…เคฐ्เคฅ เคนै เค–เคคเคฐे เคธे เค†เคœाเคฆी, 'เค•ेंเคฆ्เคฐीเคฏ เคฎूเคฒ्เคฏों' เค•ी เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ा เคตเคฐ्เคฃเคจ, เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै เค•िเคธी เคต्เคฏเค•्เคคि, เคธเคฎाเคœ, เคธंเค—เค เคจ เคฏा เคฆेเคถ เค•ो เค†ंเคคเคฐिเค• เค”เคฐ เคฌाเคนเคฐी เค–เคคเคฐों เคธे เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคฐเค–เคจे เค•ी เคธ्เคฅिเคคि।


15. 'เค–เคคเคฐे เค•े เคจเค เคธ्เคค्เคฐोเคคों' เค•े เค•ोเคˆ เคฆो เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค†เคคंเค•เคตाเคฆ

(HIV, AIDS) เคเคšเค†เคˆเคตी เคเคก्เคธ, เคฌเคฐ्เคก เคซ्เคฒू, (COVID-19) เค•ोเคตिเคก-19 เคœैเคธी เคฎเคนाเคฎाเคฐिเคฏाँ, Cyber Security


16. เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เค•े เคชเคถ्เคšाเคค 'เค…ंเคคเคฐिเคฎ เคธเคฐเค•ाเคฐ' เค•े เคฎंเคค्เคฐिเคฎंเคกเคฒ เคฎें เคถाเคฎिเคฒ เค•िเคจ्เคนीं เคฆो เคเคธे เคจेเคคाเค“ เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค เคœो เคตिเคชเค•्เคทी เคฆเคฒ เคธे เคฅे?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

(i) เคฌाเคฌा เคธाเคนेเคฌ เคญीเคฎ เคฐाเคต เค…ंเคฌेเคกเค•เคฐ

(ii) เคถ्เคฏाเคฎा เคช्เคฐเคธाเคฆ เคฎुเค–เคฐ्เคœी


17. 'เคตाเคฎเคชंเคฅ เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃเคชंเคฅ' เค•ी เคเค•-เคเค• เคตिเคถेเคทเคคा เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคตाเคฎเคชंเคฅ - เคฌเคฆเคฒाเคต เค•े เคธเคฎเคฐ्เคฅเค•, เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธเคฎाเคจเคคा เค•े เคชเค•्เคทเคงเคฐ, เคธाเคฎाเคœिเค• เคจ्เคฏाเคฏ เค•े เคธเคฎเคฐ्เคฅเค•, เค—เคฐीเคฌों, เค•िเคธाเคจों เค”เคฐ เคฎเคœเคฆूเคฐों เค•े เคธเคฎเคฐ्เคฅเค•

เคฆเค•्เคทिเคฃเคชंเคฅ - เคธंเคธ्เค•ृเคคि เค”เคฐ เคงเคฐ्เคฎ เค•े เคธเคฎเคฐ्เคฅเค•

- เคฐाเคท्เคŸ्เคฐเคตाเคฆ เค”เคฐ เคฆेเคถเคญเค•्เคคि เคชเคฐ เคฌเคฒ।


18. เคช्เคฐเคฅเคฎ เคคीเคจ เคฒोเค• เคธเคญा เคšुเคจाเคตों เคฎें เค•ांเค—्เคฐेเคธ เคชाเคŸी เค•े เคตเคฐ्เคšเคธ्เคต เค•ो เค•ोเคˆ เคฏो เค•ाเคฐเคฃ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

1952, 1957 เค”เคฐ 1962 เค•ा เคšुเคจाเคต

(i) เคธ्เคตाเคงीเคจเคคा เคธंเค—्เคฐाเคฎ เค•ी เคตिเคฐाเคธเคค

(ii) เค•เคฐिเคถ्เคฎाเคˆ เคจेเคคा

(iii) เค•เคฎเคœोเคฐ เคตिเคชเค•्เคท

(iv) เคฆेเคถ เคญเคฐ เคฎें เค•ांเค—्เคฐेเคธ เคชाเคŸी เค•ी เคชเคนुँเคš, เคธเคถเค•्เคค เคธंเค—เค เคจ


เค–ंเคก-C (5x4-20 เค…ंเค•)


19. เคธोเคตिเคฏเคค เคธंเค˜ เค•े เคตिเค˜เคŸเคจ เค•ा เคญाเคฐเคค เคชเคฐ เค•्เคฏा เคช्เคฐเคญाเคต เคชเคก़ा? เค•िเคจ्เคนीं เคฆो เคช्เคฐเคญाเคตों เค•ो เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธोเคตिเคฏเคค เคธंเค˜ เค•े เคตिเค˜เคŸเคจ เค•ा เคญाเคฐเคค เคชเคฐ เคช्เคฐเคญाเคต

(i) เค†เคฐ्เคฅिเค• เคช्เคฐเคญाเคต - เคต्เคฏाเคชाเคฐ เคฎें เค–ाเคธ เคคौเคฐ เคชเคฐ เคคेเคฒ เค”เคฐ เค—ैเคธ เค”เคฐ เคฐเค•्เคทा เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคฌाเคงा।

(ii) เคญूเคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคช्เคฐเคญाเคต - เคจเค เคธाเคेเคฆाเคฐ เค•ी เค“เคฐ เคฐूเค– (เคฒुเค• เคˆเคธ्เคŸ เคชॉเคฒिเคธी)

(iii) เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐाเคค्เคฎเค• เคช्เคฐเคญाเคต - เคธเคฎाเคœเคตाเคฆी เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐा เค•ी เคฒोเค•เคช्เคฐिเคฏเคคा เคฎें เค•เคฎी

(iv) เค†เคฐ्เคฅिเค• เค‰เคฆाเคฐीเค•เคฐเคฃ - เคญाเคฐเคค เคจे เค‰เคฆाเคฐीเค•เคฐเคฃ, เคจिเคœीเค•เคฐเคฃ เค”เคฐ เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ (LPG) เค•ी เคจीเคคिเคฏों เค•ो เค…เคชเคจाเคฏा 


20. (a) เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เค•ोเคˆ เคฆो เคฐाเคœเคจैเคคिเค• เคช्เคฐเคญाเคต เคฒिเค–िเค? เคตเคฐ्เคฒ्เคก เค‡เค•ोเคจॉเคฎिเค• เคซोเคฐเคฎ เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ो เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เคฆेเค–เคคा เคนै?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคช्เคฐเคญाเคต

(i) เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธंเคช्เคฐเคญुเคคा เคชเคฐ เคช्เคฐเคญाเคต เคฆेเคถों เค•ी เคธंเคช्เคฐเคฆเคคा เค•เคฎเคœोเคฐ เคนुเคˆ, เค…ंเคคเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธंเค—เค เคจों WTO, IMF เค”เคฐ เคตเคฐ्เคฒ्เคก เคฌैंเค• เค•ा เคช्เคฐเคญाเคต เคฌเคข़ा।

(ii) เค…ंเคคเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธंเค—เค เคจ เค”เคฐ เคตैเคถ्เคตिเค• เคถाเคธเคจ เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ (UNO) เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜, เคฏूเคฐोเคชीเคฏ เคธंเค˜।

(iii) เคตिเค•เคธिเคค เค”เคฐ เคตिเค•ाเคธเคถीเคฒ เคฆेเคถों เค•े เคฌीเคš เค…เคธเคฎाเคจเคคा เคฌเคข़ी เคœिเคธเคธे เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เค…เคธ्เคฅिเคฐเคคा เค”เคฐ เคตिเคฐोเคง เคช्เคฐเคฆเคฐ्เคถเคจ เค•ो เคฌเคข़ाเคตा เคฎिเคฒा เคนै।

เคตเคฐ्เคฒ्เคก เค‡เค•ोเคจॉเคฎिเค• เคซोเคฐเคฎ (WEF) เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•ा เคธเคฎเคฐ्เคฅเค• เคนै। เคฏเคน เคฆुเคจिเคฏा เคญเคฐ เคฎें เค†เคฐ्เคฅिเค• เคตिเค•ाเคธ, เคต्เคฏाเคชाเคฐ เค”เคฐ เคธเคฎृเคฆ्เคงि เค•ो เคฌเคข़ाเคตा เคฆेเคคा เคนै। WEF เค•ा เคฎाเคจเคจा เคนै เค•ि เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เคธे เคธเคญी เคฆेเคถों เค•ो เคฒाเคญ เคฎिเคฒ เคธเค•เคคा เคนै।


เค…เคฅเคตा


(b) เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เค•ोเคˆ เคฆो เคจเค•ाเคฐाเคค्เคฎเค• เคเคตं เคฆो เคธเค•ाเคฐाเคค्เคฎเค• เคช्เคฐเคญाเคตों เค•ा เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เคจเค•ाเคฐाเคค्เคฎเค• เคช्เคฐเคญाเคต

(i) เค†เคฐ्เคฅिเค• เค…เคธเคฎाเคจเคคा เคฎें เคตृเคฆ्เคงि

(ii) เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เค‰เคฆ्เคฏोเค—ों เคชเคฐ เคช्เคฐเคคिเค•ूเคฒ เคช्เคฐเคญाเคต

(iii) เคธांเคธ्เค•ृเคคिเค• เคตिเคฒเคฏ เค”เคฐ เคชเคนเคšाเคจ เค•ा เคนाเคธ

(iv) เคธंเคช्เคฐเคญुเคคा เค”เคฐ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐ เค–เคคเคฐा

เคตैเคถ्เคตीเค•เคฐเคฃ เค•े เคธเค•ाเคฐाเคค्เคฎเค• เคช्เคฐเคญाเคต

(i) เค…ंเคคเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคต्เคฏाเคชाเคฐ เค”เคฐ เค†เคฐ्เคฅिเค• เคตिเค•ाเคธ เคฎें เคคेเคœी

(ii) เคคเค•เคจीเค•ी เค”เคฐ เคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคตिเค•ाเคธ

(iii) เคธंเคธ्เค•ृเคคिเคฏों เค”เคฐ เคตिเคšाเคฐों เค•ा เค†เคฆाเคจ-เคช्เคฐเคฆाเคจ

(iv) เคฐोเคœเค—ाเคฐ เค•े เค…เคตเคธเคฐ เค”เคฐ เคœीเคตเคจ เคธ्เคคเคฐ เคฎें เคธुเคงाเคฐ


21. เคญाเคฐเคค เค•ो เคชเคฐเคฎाเคฃु เคจीเคคि เค•्เคฏा เคนै? เคญाเคฐเคค เคจे เคชเคฐเคฎाเคฃु เค…เคช्เคฐเคธाเคฐ เคธंเคงि (N.P.T.) เค•ा เคตिเคฐोเคง เค•्เคฏों เค•िเคฏा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เค•ी เคชเคฐเคฎाเคฃु เคœीเคคि

(i) เคจो เคซเคฐ्เคธ्เคŸ เคญूเคœ (No First Use) (เค•िंเคคु เค…เคฌ เค‡เคธเคฎें เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคนै।)

(ii) เคจ्เคฏूเค•्เคฒिเคฏเคฐ เค…เคชเคฐोเคง (Nuclear Deterrence) เคญाเคฐเคค เคจे 1974 เคฎें เคชोเค–เคฐเคฃ-1 เค”เคฐ 1998 เคฎें เคชोเค–เคฐเคฃ ।। เคชเคฐเคฎाเคฃु เคชเคฐीเค•्เคทเคฃ เค•िเค।

(iii) (Minimum Credible Deterrence) เคจ्เคฏूเคจเคคเคฎ เคช्เคฐเคคिเคฐोเคงเค• เค•्เคทเคฎเคคा

(iv) เค‰เคค्เคคเคฐเคฆाเคฏी เคชเคฐเคฎाเคฃु เคถเค•्เคคि

เคญाเคฐเคค เค•ी เคชเคฐเคฎाเคฃु เคจीเคคि เคธंเคฏเคฎ, เคธुเคฐเค•्เคทा เค”เคฐ เคœिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐी เคชเคฐ เค†เคงाเคฐिเคค เคนै।

เคญाเคฐเคค เคจे เคชเคฐเคฎाเคฃु เค…เคช्เคฐเคธाเคฐ เคธंเคงि (Nuclear Non-Proliferation Treaty) เค•ा เคตिเคฐोเคง เค•เคˆ

เค•ाเคฐเคฃों เคธे เค•िเคฏा-

- NPT เคเค• เค…เคธंเคคुเคฒिเคค เค”เคฐ เคชเค•्เคทเคชाเคคी เคธंเคงि เคนै।

- เค…เคธเคฎाเคจเคคा เค”เคฐ เคญेเคฆเคญाเคต।

- เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธुเคฐเค•्เคทा เคšिंเคคाเคँ เคชเคก़ोเคธी เคฆेเคถ เคšीเคจ เค”เคฐ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค•े เคธंเคฆเคฐ्เคญ เคฎें

- เคตैเคถ्เคตिเค• เคชเคฐเคฎाเคฃु เคจिเคฐเคธ्เคค्เคฐीเค•เคฐเคฃ เค•ा เคธเคฎเคฐ्เคฅเคจ।

- เคญाเคฐเคค เค•ी เคธंเคช्เคฐเคญुเคคा เค”เคฐ เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เคจिเคฐ्เคฃเคฏ।


22. (a) เคญाเคฐเคค เคฎें เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•เคฌ เค”เคฐ เค•िเคธ เคชเคฐिเคธ्เคฅเคคि เคฎें เคฒเค—ाเคฏा เค—เคฏा? เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•े เค•ोเคˆ เคฆो เคธเคตเค• เคฒिเค–िเค। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เคฎें เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ

- 25 เคœूเคจ 1975 เค•ो เคคเคค्เค•ाเคฒीเคจ เคช्เคฐเคงाเคจเคฎंเคค्เคฐी เค‡ंเคฆिเคฐा เค—ाँเคงी เคฆ्เคตाเคฐा

- 1971 เค•ा เคšुเคจाเคต เค”เคฐ เคจ्เคฏाเคฏिเค• เคซैเคธเคฒा

- เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เค…เคถांเคคि เค”เคฐ เคตिเคฐोเคง เคช्เคฐเคฆเคฐ्เคถเคจ เคœเคฏเคช्เคฐเค•ाเคถ เคจाเคฐाเคฏเคฃ เค•ा เคธंเคฆเคฐ्เคญ

- เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•ी เคธ्เคฅिเคคि เคฎँเคนเค—ाเคˆ, เคฌेเคฐोเคœเค—ाเคฐी, เค–ाเคฆ्เคฏ เคธंเค•เคŸ

- เค†ंเคคเคฐिเค• เคธुเคฐเค•्เคทा เค•ा เค–เคคเคฐा

เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•े เคธเคฌเค• -

(i) เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•ी เคจाเคœुเค•เคคा।

(ii) เคธंเคตैเคงाเคจिเค• เคช्เคฐाเคตเคงाเคจो เค•ी เค—เคฒเคค เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ा เค–เคคเคฐा।

(iii) เคธंเคตिเคงाเคจ เค”เคฐ เคจाเค—เคฐिเค• เค…เคงिเค•ाเคฐों เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ।

(iv) เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เคจ्เคฏाเคฏเคชाเคฒिเค•ा เค”เคฐ เคฎीเคกिเคฏा เค•ा เคฎเคนเคค्เคต।

(v) เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคตिเคฐोเคง เค•ा เคฎเคนเคค्เคต।


เค…เคฅเคตा


(b) เค†เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•े เค•ाเคฐเคฃों เค•ो เคธूเคšीเคฌเคฆ्เคง เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค…เคชाเคคเค•ाเคฒ เค•े เค•ाเคฐเคฃ -

(i) 1971 เค•े เค†เคฎ เคšुเคจाเคต เค”เคฐ เค‡เคฒाเคนाเคฌाเคฆ เคนाเคˆเค•ोเคฐ्เคŸ เค•ा เคซैเคธเคฒा

(ii) เคœเคฏ เคช्เคฐเค•ाเคถ เคจाเคฐाเคฏเคฃ เค”เคฐ 'เคธंเคชूเคฐ्เคฃ เค•्เคฐांเคคि' เค†ंเคฆोเคฒเคจ

(iii) เคตिเคฐोเคง เคช्เคฐเคฆเคฐ्เคถเคจ เค”เคฐ เคนเคก़เคคाเคฒ

(iv) เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธंเค•เคŸ

(v) เค‡ंเคฆिเคฐा เค—ाँเคงी เค•ा เคธเคค्เคคा เคฌเคจाเค เคฐเค–เคจे เค•ा เคช्เคฐเคฏाเคธ


23. เคญाเคฐเคค เค•े เคชूเคฐ्เคตोเคค्เคคเคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค 'เคธाเคค เคฌเคนเคจों' เค•े เคจाเคฎ เคธे เคตिเค–्เคฏाเคค เคฐाเคœ्เคฏों เคฎें เคธे เค•िเคจ्เคนीं เคฆो เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค।

เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•े เคธाเคฎเคจे เค‰เคชเคธ्เคฅिเคค เค•िเคจ्เคนीं เคฆो เคšुเคจौเคคिเคฏों เค•ा เค‰เคฒ्เคฒेเค– เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค†เคธाเคฎ, เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎเคฃिเคชुเคฐ, เคฎिเคœोเคฐเคฎ, เคจाเค—ाเคฒैंเคก, เคค्เคฐिเคชुเคฐा, เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ (เค•ोเคˆ เคฆो)

เคช्เคฐเคฎुเค– เคšुเคจौเคคिเคฏाँ - เคญौเค—ोเคฒिเค• เคšुเคจौเคคिเคฏाँ

- เคธुเคฐเค•्เคทा เค”เคฐ เค‰เค—्เคฐเคตाเคฆ

- เค†เคฐ्เคฅिเค• เคตिเค•ाเคธ เค•ी เค•เคฎी

- เคœाเคคीเคฏ เค”เคฐ เคธांเคธ्เค•ृเคคिเค• เคธंเค˜เคฐ्เคท

- เคฌाเคนเคฐी เคฒोเค—ों เค•े เค–िเคฒाเคซ เค†ंเคฆोเคฒเคจ


เค–ंเคก-D (3x-4-12 เค…ंเค•)


24. เคฆिเค เค—เค เค•ाเคฐ्เคŸूเคจ เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เค‰เคธเคจे เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคช्เคฐเคถ्เคจों เค•े เคธเคฐ्เคตोเคค्เคคเคฎ เคตिเค•เคฒ्เคช เค•ो เคšुเคจिเค- 

(i) เค‡เคธ เค•ाเคฐ्เคŸूเคจ เค•ा เคธंเคฌंเคง เค•िเคธ เคฎुเคฆ्เคฆे เคธे เคนै?

(a) เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ 

(b) เคถीเคค เคฏुเคฆ्เคง

(c) เค†เคคंเค•เคตाเคฆ

(d) เค…เคชเคฐोเคง


(ii) เคจिเคฎ्เคจ เคฎें เคธे เคช्เคฐเคฅเคฎ เคฆुเคจिเคฏा เคธे เคธंเคฌंเคงिเคค เค•ौเคจ-เคธा เคฆेเคถ เคนै?

(a) เคญाเคฐเคค

(b) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ

(c) เค…เคฎेเคฐिเค•ा 

(d) เค•्เคฏूเคฌा


(iii) เคจिเคฎ्เคจ เคฎें เคธे เคคीเคธเคฐी เคฆुเคจिเคฏा เคธे เคธंเคฌंเคงिเคค เค•ौเคจ-เคธा เคฆेเคถ เคนै?

(a) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ 

(b) เคšीเคจ

(c) เคฐूเคธ

(d) เค‡เคŸเคฒी


(iv) เค•ाเคฐ्เคŸूเคจ เคฎें เคธूเคŸ เคชเคนเคจा เคต्เคฏเค•्เคคि............เค•ा เคช्เคฐเคคीเค• เคนै।

(a) เคตिเค•เคธिเคค เคฆेเคถ เค•ा 

(b) เคตिเค•ाเคธเคถीเคฒ เคฆेเคถ เค•ा

(c) เค…เคฒ्เคช เคตिเค•เคธिเคค เคฆेเคถ เค•ा

(d) เค…เคตिเค•เคธिเคค เคฆेเคถ เค•ा


เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคช्เคฐเคถ्เคจ เคฆृเคท्เคŸिเคฌाเคงिเคค เคตिเคฆ्เคฏाเคฐ्เคฅिเคฏों เค•े เคฒिเค เคช्เคฐเคถ्เคจ เคธंเค–्เคฏा 24 เค•े เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เคนैं।


(i) เคช्เคฐเคฅเคฎ เคชृเคฅ्เคตी เคธเคฎ्เคฎेเคฒเคจ เค•िเคธ เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เคนुเค† เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฐिเคฏोเคกिเคœेเคจेเคฐो/เคฌ्เคฐाเคœीเคฒ


(ii) 'เคฆ्เคตिเคคीเคฏ เคตिเคถ्เคต' เค•े เค•िเคธी เคเค• เคฆेเคถ เค•ा เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฐूเคธ


(iii) เค•्เคฏोเคŸो เคธเคฎ्เคฎेเคฒเคจ เค•िเคธ เคฆेเคถ เคฎें เคธเคฎ्เคชเคจ्เคจ เคนुเค† เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคœाเคชाเคจ


(iv) เคคृเคคीเคฏ เคตिเคถ्เคต เค•े เค•िเคธी เคเค• เคฆेเคถ เค•ा เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ (เค•ोเคˆ เคเค•)


25. เคฆिเค เค—เค เคญाเคฐเคค เค•े เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคฐेเค–ा เคฎाเคจเคšिเคค्เคฐ เคฎें เคšाเคฐ เคฐाเคœ्เคฏों เค•ो (A), (B), (C) เค”เคฐ (D) เค•े เคฐूเคช เคฎें เคšिเคน्เคจिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคนै। เคจीเคšे เคฆी เค—เคˆ เคœाเคจเค•ाเคฐी เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เค‡เคจ เคฐाเคœ्เคฏों เค•ी เคชเคนเคšाเคจ เค•ीเคœिเค เค”เคฐ เค‰เคจเค•े เคธเคนी เคจाเคฎ เค…เคชเคจी เค‰เคค्เคคเคฐ เคชुเคธ्เคคिเค•ा เคฎें เค‡เคธ्เคคेเคฎाเคฒ เค•ी เค—เคˆ เคœाเคจเค•ाเคฐी เค•े เคธंเคฌंเคงिเคค เค•्เคฐเคฎ เคธंเค–्เคฏा เค”เคฐ เคธंเคฌंเคงिเคค เคตเคฐ्เคฃ เค•े เคธाเคฅ เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เคช्เคฐाเคฐूเคช เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคฒिเค–िเค :

(i) เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœเคนाँ เค•े เคฎुเค–्เคฏเคฎंเคค्เคฐी เคถ्เคฐी เค•เคฐ्เคชूเคฐी เค ाเค•ुเคฐ เคฅे เคœिเคจ्เคนें เคตเคฐ्เคท 2024 เคฎें เคญाเคฐเคค เคฐเคค्เคจ เคธे เคธเคฎ्เคฎाเคจिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคนै।

(ii) เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœเคนाँ เคญाเคฐเคค เค•े เคฆूเคธเคฐे เคช्เคฐเคงाเคจเคฎंเคค्เคฐी เคถ्เคฐी เคฒाเคฒ เคฌเคนाเคฆुเคฐ เคถाเคธ्เคค्เคฐी เค•ा เคœเคจ्เคฎ เคนुเค† เคฅा।

(iii) เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœเคนाँ เค•े เคตिเคงाเคฏเค• 'เค—เคฏा เคฒाเคฒ' เค•े เคฆเคฒ-เคฌเคฆเคฒ เค•ी เค˜เคŸเคจा เค•े เค•ाเคฐเคฃ "เค†เคฏा เคฐाเคฎ เค—เคฏा เคฐाเคฎ" เค•ा เคœुเคฎเคฒा เคช्เคฐเคธिเคฆ्เคง เคนुเค†।

(iv) เคตเคน เคฐाเคœ्เคฏ เคœเคนाँ เคช्เคฐเคฅเคฎ เค—ैเคฐ เค•ांเค—्เคฐेเคธी เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฌเคจी।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 


เคจोเคŸः เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคช्เคฐเคถ्เคจ, เคช्เคฐเคถ्เคจ เคธंเค–्เคฏा 25 เค•े เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เค•ेเคตเคฒ เคฆृเคท्เคŸिเคฌाเคงिเคค เค…เคญ्เคฏเคฐ्เคฅिเคฏों เค•े เคฒिเค เคนैं।

(i) เคธเคจ् 2024 เคฎें เค•เคฐ्เคชूเคฐी เค ाเค•ुเคฐ เค•ो เคญाเคฐเคค เคฐเคค्เคจ เคธे เคธเคฎ्เคฎाเคจिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคนै เคตो เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เค•े เคฎुเค–्เคฏเคฎंเคค्เคฐी เคฅे?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฌिเคนाเคฐ


(ii) 'เคœเคฏ เคœเคตाเคจ เคœเคฏ เค•िเคธाเคจ' เค•ा เคจाเคฐा เค•िเคธเคจे เคฆिเคฏा เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฒाเคฒ เคฌเคนाเคฆुเคฐ เคถाเคธ्เคค्เคฐी


(iii) เคธเคจ् 1966 เคฎें เคชंเคœाเคฌ เคธे เค…เคฒเค— เคนोเค•เคฐ เคนिंเคฆी เคญाเคทिเคฏों เค•े เคฒिเค เค•ौเคจ-เคธा เคฐाเคœ्เคฏ เคฌเคจा เคฅा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคนเคฐिเคฏाเคฃा


(iv) เคญाเคฐเคค เค•े เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เคฎें เคธเคฌเคธे เคชเคนเคฒे (1957 เคฎें) เคฐाเคท्เคŸ्เคฐเคชเคคि เคถाเคธเคจ เคฒเค—ा?

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค•ेเคฐเคฒ


26. เคจीเคšे เคฆिเค เค—เค เค…เคตเคคเคฐเคฃ เค•ा เค…เคง्เคฏเคฏเคจ เค•ीเคœिเค เค”เคฐ เคฆिเค เค—เค เคช्เคฐเคถ्เคจों เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ เคฆीเคœिเค:

"เคฏเคน เค•्เคทेเคค्เคฐ เค…เคšाเคจเค• เคชूเคฐे เคตिเคถ्เคต เค•ी เคจเคœเคฐ เคฎें เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนो เค‰เค ा। เคธ्เคชเคท्เคŸ เคนै เคตिเคถ्เคต เค•ा เคง्เคฏाเคจ เค‡เคธ เค‡เคฒाเค•े เคฎें เคšเคฒ เคฐเคนे เค•เคˆ เคคเคฐเคน เค•े เคธंเค˜เคฐ्เคท เคชเคฐ เค—เคฏा। เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•े เคฆेเคถों เค•े เคฌीเคš เคธीเคฎा เค”เคฐ เคจเคฆी เคœเคฒ เค•े เคฌंเคŸเคตाเคฐे เค•ो เคฒेเค•เคฐ เคตिเคตाเคฆ เค•ाเคฏเคฎ เคนै। เค‡เคธเค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคตिเคฆ्เคฐोเคน เคœाเคคीเคฏ เคธंเค˜เคฐ्เคท เค”เคฐ เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคฌंเคŸเคตाเคฐे เค•ो เคฒेเค•เคฐ เคนोเคจे เคตाเคฒे เคเค—เคก़े เคญी เคนैं। เค‡เคจ เคตเคœเคน เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा เค•ा เค‡เคฒाเค•ा เคฌเคกा เคธंเคตेเคฆเคจเคถीเคฒ เคนै।"

(i) เค‰เคชเคฐोเค•्เคค เค—เคฆ्เคฏांเคถ เคฎें เค•िเคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ी เคšเคฐ्เคšा เคนो เคฐเคนी เคนै?

(a) เคฏूเคฐोเคช

(b) เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा 

(c) เค‘เคธ्เคŸ्เคฐेเคฒिเคฏा

(d) เค…เคซ्เคฐीเค•ा


(ii) LTTE เค•ाः เคธเคฎ्เคฌंเคง, เค•िเคธ เคฆेเคถ เคธे เคฅा?

(a) เคจेเคชाเคฒ

(b) เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा 

(c) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ

(d) เคฌांเค—เคฒाเคฆेเคถ


(iii) 1971 เคฎें เค•ौเคจ-เคธा เคฆेเคถ เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เคฎें เค†เคฏा?

(a) เคจेเคชाเคฒ

(b) เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा

(c) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ 

(d) เคฎाเคฒเคฆीเคต


(iv) เคคिเคธ्เคคा เคจเคฆी เคœเคฒ เคตिเคตाเคฆ เค•िเคจ เคฆो เคฆेเคถों เค•े เคฌीเคš เคนै?

(a) เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ

(b) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ เค”เคฐ เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ

(c) เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ 

(d) เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคจेเคชाเคฒ


เค–ंเคก-E (4x6-24 เค…ंเค•)


27. (a) เคฏूเคฐोเคชीเคฏเคจ เคฏूเคจिเคฏเคจ เค•ो เคเค• เคช्เคฐเคญाเคตเคถाเคฒी เค•्เคทेเคค्เคฐीเคฏ เคธंเค—เค เคจ เคฌเคจाเคจे เคฎें เค•ौเคจ-เค•ौเคจ เคธे เค•ाเคฐเค• เคธเคนाเคฏเค• ? 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคฏूเคฐोเคชिเคฏเคจ เคฏूเคจिเคฏเคจ เค•ो เคเค• เคช्เคฐเคญाเคตเคถाเคฒी เค•्เคทेเคค्เคฐीเคฏ เคธंเค—เค เคจ เคฌเคจाเคจे เคฎें เคธเคนाเคฏเค• เค•ाเคฐเค•

- เค†เคฐ्เคฅिเค• เคเค•ीเค•เคฐเคฃ      - เคธाเคฎूเคนिเค• เคฌाเคœाเคฐ

                                    - Euro

- เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคธ्เคฅिเคฐเคคा     - เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค”เคฐ เคฎाเคจเคตाเคงिเค•ाเคฐ

                                   - เคธाเคी เคจीเคคिเคฏाँ

- เคธाเคฎाเคœिเค• เคเค•เคคा

- เคญूเคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคช्เคฐเคญाเคต

- เค•ाเคจूเคจी เคขांเคšा

- เค…เคจ्เคฏ เค…ंเคคเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธंเค—เค เคจो เค•े เคธाเคฅ เคธเคนเคฏोเค—


เค…เคฅเคตा


(b) เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคšीเคจ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคคเคจाเคต เค•े เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เคฎुเคฆ्เคฆों เค•ी เคต्เคฏाเค–्เคฏा เค•ीเคœिเค। เคฆोเคจों เคฆेเคถों เค•े เคฌीเคš เคธंเคฌंเคงों เค•ो เคธुเคงाเคฐเคจे เค•े เคฒिเค เค•ोเคˆ เคคीเคจ เคธुเคाเคต เคฆीเคœिเค। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคค เค”เคฐ เคšीเคจ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคคเคจाเคต เค•े เคฎुเคฆ्เคฆे

(i) เคธीเคฎा เคตिเคตाเคฆ          - เคฒเคฆ्เคฆाเค– เค”เคฐ เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ  

                                 - LAC

(ii) เคคिเคฌ्เคฌเคค เค•ा เคฎुเคฆ्เคฆा    - เคฆเคฒाเคˆ เคฒाเคฎा

(iii) เค…เคฐ्เคฅเคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค”เคฐ เคต्เคฏाเคชाเคฐ

(iv) เคธुเคฐเค•्เคทा เค”เคฐ เคธाเคฎเคฐिเค• เคธ्เคฅिเคคि

(v) เคกोเค•เคฒाเคฎ เคตिเคตाเคฆ


28. (a) เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เค•े เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ เคฎें เคธुเคงाเคฐ เค•्เคฏों เค†เคตเคถ्เคฏเค• เคนै? เคญाเคฐเคค เค•ी เคธ्เคฅाเคฏी เคธเคฆเคธ्เคฏเคคा เค•ी เคฆाเคตेเคฆाเคฐी เค•े เคชเค•्เคท เคฎें เคคเคฐ्เค• เคฆीเคœिเค। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เค•े เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ เคฎें เคธुเคงाเคฐ

- เคธंเค—เค ाเคจाเคค्เคฎเค• เคธंเคฐเคšเคจा เค•ा เคชुเคฐाเคจा เคนोเคจा

- เคธुเคฐเค•्เคทा เคชเคฐिเคทเคฆ เค•ी เคตिเคซเคฒเคคा

- เค—्เคฒोเคฌเคฒ เคฆเค•्เคทिเคฃ (เคธाเค‰เคฅ) เค•ा เคช्เคฐเคคिเคจिเคงिเคค्เคต

เคญाเคฐเคค เค•ी เคธ्เคฅाเคฏी เคธเคฆเคธ्เคฏเคคा เค•ी เคฆाเคตेเคฆाเคฐी เค•े เคชเค•्เคท เคฎें เคคเคฐ्เค•

- เค†เคฐ्เคฅिเค• เคถเค•्เคคि

- เค†เคฌाเคฆी เค•ा เคช्เคฐเคคिเคจिเคงिเคค्เคต

- เคตैเคถ्เคตिเค• เคธुเคฐเค•्เคทा เคฎें เคฏोเค—เคฆाเคจ

- เคœिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐ เคชเคฐเคฎाเคฃु เคถเค•्เคคि

- เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคธ्เคฅिเคฐเคคा, เคตैเคถ्เคตिเค• เคฎुเคฆ्เคฆों เคชเคฐ เคจेเคคृเคค्เคต


เค…เคฅเคตा


(b) เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคธंเค˜ เค•े เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เคช्เคฐเคฎुเค– เค…ंเค—ों เค•ा เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เค…ंเค—ों เค•ा เคธंเค•्เคทिเคช्เคค เคตเคฐ्เคฃเคจ


29. (a) "เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เค•े เคชเคถ्เคšाเคค เคฐเคœเคตाเคก़ों เค•ो เคญाเคฐเคค เคฎें เคถाเคฎिเคฒ เค•เคฐเคจे เคฎें เคธเคฐเคฆाเคฐ เคตเคฒ्เคฒเคญ เคญाเคˆ เคชเคŸेเคฒ เคจे เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคญूเคฎिเค•ा เคจिเคญाเคˆ।" เค‡เคธ เคธंเคฆเคฐ्เคญ เคฎें เคธเคฐเคฆाเคฐ เคชเคŸेเคฒ เค•ी เคญूเคฎिเค•ा เค•ा เคธंเค•्เคทिเคช्เคค เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค। 

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธเคฐเคฆाเคฐ เคตเคฒ्เคฒเคญ เคญाเคˆ เคชเคŸेเคฒ เค•ा เคฏोเค—เคฆाเคจ

เคตिเคญिเคจ्เคจ เคฐเคœเคตाเคก़ों เค•ो เคเค•เคœुเคŸ เค•เคฐเคจे เคฎें เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคฏोเค—เคฆाเคจ

- เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคฆृเคท्เคŸिเค•ोเคฃ

- เคตिเคญिเคจ्เคจ เคฐเคœเคตाเคก़ो เค•े เคธाเคฅ เคธंเคตाเคฆ

- เคธเคนเคฎเคคि เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคตिเคฒเคฏ

- เคตिเคฒเคฏ เค•ी เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा

- เคฒौเคน เคชुเคฐुเคท เค•ी เค‰เคชाเคงि


เค…เคฅเคตा


(b) "เค†เคœाเคฆ เคนिंเคฆुเคธ्เคคाเคจ เค•ा เคœเคจ्เคฎ เค•เค िเคจ เคชเคฐिเคธ्เคฅिเคคिเคฏों เคฎें เคนुเค† เคฅा।" เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เค•े เคชเคถ्เคšाเคค เคญाเคฐเคค เค•े เคธाเคฎเคจे เค•ौเคจ-เคธी เคช्เคฐเคฎुเค– เคšुเคจौเคคिเคฏाँ เคฅी? เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เค•ा เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคธे เค‰เคฒ्เคฒेเค– เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคा เค•े เคชเคถ्เคšाเคค เคญाเคฐเคค เค•े เคธाเคฎเคจे เคช्เคฐเคฎुเค– เคšुเคจौเคคिเคฏाँ

- เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เคธ्เคฅिเคฐเคคा, เคเค•เคคा เคเคตं เค…เค–ंเคกเคคा เคฌเคจाเค เคฐเค–เคจा

- เค†เคฐ्เคฅिเค• เคตिเค•ाเคธ - เคธเคฎाเคตेเคถी เคตिเค•ाเคธ

- เคฒोเค•เคคंเคค्เคฐ เค•ाเคฏเคฎ เค•เคฐเคจा

- เคถเคฐเคฃाเคฐ्เคฅिเคฏो เค•ी เคธเคฎเคธ्เคฏा 


30. (a) "เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें เคนाเคฒ เค•े เคตเคฐ्เคทों เคฎें เคตिเคญिเคจ्เคจ เคฐाเคœเคจैเคคिเค• เคฆเคฒों เคฎें เค•ुเค› เคตिเคถेเคท เคฎुเคฆ्เคฆों เคชเคฐ เคเค• เคธเคนเคฎเคคि เคฌเคจी เคนै।" เค‡เคจเคฎें เคธे เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เคฎुเคฆ्เคฆों เค•ा เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें เคตिเคญिเคจ्เคจ เคฐाเคœเคจैเคคिเค• เคฆเคฒों เคฎें เคธเคนเคฎเคคिเคฏाँ

- เคจเคˆ เค†เคฐ्เคฅिเค• เคจीเคคि เคชเคฐ เคธเคนเคฎเคคि

- เคชिเค›เคก़ी เคœाเคคिเคฏों เค•े เคฐाเคœเคจीเคคिเค• เค”เคฐ เคธाเคฎाเคœिเค• เคฆाเคตे เค•ी เคธ्เคตीเค•ृเคคि 

- เคฆेเคถ เค•े เคถाเคธเคจ เคฎें เคช्เคฐांเคคीเคฏ เคฆเคฒों เค•ी เคธ्เคตीเค•ृเคคि

- เคตिเคšाเคฐเคงाเคฐा เค•ी เคœเค—เคน เค•ाเคฐ्เคฏเคธिเคฆ्เคงि เคชเคฐ เคœोเคฐ


เค…เคฅเคตा


(b) "เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें 90 เค•ा เคฆเคถเค• เคšुเคจौเคคिเคชूเคฐ्เคฃ เคฐเคนा" เค‡เคธ เคฆเคถเค• เค•े เค•िเคจ्เคนीं เคคीเคจ เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคฎुเคฆ्เคฆों เค•ा เคœो เค•ि เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐाเคœเคจीเคคि เคฎें เคฎीเคฒ เค•े เคชเคค्เคฅเคฐ เคธाเคฌिเคค เคนुเค, เคธंเค•्เคทिเคช्เคค เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค।

เค‰เคค्เคคเคฐ - 

"90" เค•ा เคฆเคถเค•

- เค•ांเค—्เคฐेเคธ เค•े เคช्เคฐเคญुเคค्เคต เค•ा เค…ंเคค

- เคฎंเคกเคฒ เคฎुเคฆ्เคฆा - เค…เคจ्เคฏ เคชिเค›เคก़ा เคตเคฐ्เค— เค•ा เค‰เคฆเคฏ

- เคจเคˆ เค†เคฐ्เคฅिเค• เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा

- เคธांเคช्เคฐเคฆाเคฏिเค•เคคा เค•ा เคฌเคข़เคจा


เคเค• เคŸिเคช्เคชเคฃी เคญेเคœें

0 เคŸिเคช्เคชเคฃिเคฏाँ
* Please Don't Spam Here. All the Comments are Reviewed by Admin.

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Learn More
Ok, Go it!